๕๐๐    ๔๗.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต เล่ม ๑ ภาค ๖    ๕๐๒
         แม้ในปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแก้ปัญหาที่พราหมณ์ถามด้วย
คาถาที่สองอย่างนี้แล้ว จึงตรัสด้วยคาถาที่สามต่อไป  เพราะอายตนะทั้งหลายท่าน
กล่าวว่า  เขตฺตานิ  เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวไว้ว่า จกฺขุเปตํ  จกฺขฺวายตนมุ-
เปตํ   ฯเปฯ  เขตฺตมฺเปตํ วตฺถุมฺเปตํ  นี่ก็เป็นจักษุ  นี่ก็เป็นจักขวายตนะ ฯลฯ
นี่ก็เป็นเขต  นี่ก็เป็นวัตถุ.   ผู้ใดชนะ  คิดครอบงำเขตเหล่านั้น   อีกอย่างหนึ่ง
พิจารณาคือกำหนดเขตทั้งสิ้น    คือไม่มีเหลือโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น
แต่โดยความต่างกัน   เขตที่เป็นของทิพย์   เขตของมนุษย์และเขตของพรหม  มี
การเกี่ยวข้องกันเป็นเหตุ   เขตใดเป็นของทิพย์มี ๑๒ ประเภท  เขตที่เป็นของ
มนุษย์ก็เหมือนอย่างนั้น  อนึ่งเขตใดเป็นเขตของพรหมมีประเภทคืออายตนะ ๑๒
มีจักขวายนตะเป็นต้น     ในอายตนะ ๖ พึงปราบปรามหรือพึงพิจารณาเขตทั้ง
หมดนั้น      แต่นั้นเป็นผู้หลุดพ้นจากเครื่องผูกอันเป็นรากเหง้าแห่งเขตทั้งหมด
มี  อวิชชา   ตัณหา   และภพเป็นต้น    เป็นเครื่องผูกอันเป็นรากเหง้าแห่งเขตทั้ง
ปวง   ชื่อว่า   เป็นผู้ชนะเขตทั้งปวง   เพราะเขตเหล่านั้นอันคนชนะได้แล้วหรือ
พิจารณาแล้วอย่างนี้  ฉะนั้น   พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงพยากรณ์ปัญหาแรกด้วย
คาถานี้ว่า  เขตฺตานิ  ดังนี้.
         ในบทว่า  เขตฺตานิ   อาจารย์บางพวกกล่าวว่า    กรรมทั้งหลายชื่อว่า
เป็นเขต (เนื้อนา)เพราะบาลีว่า กมฺมํ เขตฺตํ   วิญฺาณํ  พีชํ  ตณฺหา  สิเนโห.
กรรมเป็นเนื้อนา    วิญญาณเป็นพืช    ตัณหาเป็นยางเหนียว.    อนึ่งในบทว่า
ทิพฺพํ  มานุสกญฺจ  พฺรหฺมกฺเขตฺตํ  นี้  ท่านพรรณนาไว้ว่า  กรรมอันเป็น
เขตของทิพย์เข้าถึงเทวโลก  กรรมอันเป็นเขตของมนุษย์เข้าถึงมนุษย์  กรรมอัน
เป็นเขตของพรหมเข้าถึงพรหมดังนี้.   บทที่เหลือมีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล.
หน้า ๕๐๑