ผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรคแม้ทั้งหมด  ชื่อว่า    เป็นผู้
            มีกัปตั้งอยู่แล้ว๑  ดังนี้.
            นี้เป็นญาณอันสัมปยุตด้วยอานันตริกสมาธินั้น.

๓๓. อรรถกถาอรณวิหารญาณุทเทส
ว่าด้วย  อรณวิหารญาณ
            ญาณทั้ง  ๔  มี  อรณวิหารญาณเป็นต้น    ท่านยกขึ้นแสดงใน
ลำดับแห่งญาณนี้       เพราะเกิดแก่พระอริยะทั้งหลายผู้บรรลุอริยผลด้วย
มรรคญาณนี้เท่านั้น.   ก็ในญาณทั้ง  ๔  แม้นั้น   ท่านยกอรณวิหารญาณ
ขึ้นแสดงก่อน    เพราะเกิดติดต่อกันไปแก่พระอรหันต์นั่นแล,    และต่อ
แต่นั้น     ท่านก็ยกนิโรธสมาปัตติญาณขึ้นแสดง    เพราะนิโรธสมาบัติ
นั้นเป็นธรรมมีสัมภาระมาก      แม้ในเมื่อเกิดแก่พระอนาคามีและพระ-
อรหันต์ และเพราะนิโรธสมาบัติเป็นธรรมอันท่านสมมุติว่าเป็นนิพพาน
โดยพิเศษ     ต่อจากนั้น   ท่านก็ยกปรินิพพานญาณขึ้นแสดงว่า    ทีฆ-
กาลิกะ - มีกาลนาน    เพราะตั้งอยู่จดกาลเป็นที่ปรินิพพานในระหว่าง
กาลปรินิพพาน,   ในลำดับต่อจากนั้นท่านก็ยกสมสีสัฏฐฌาณ  ขึ้นแสดง
ว่า     รัสสกาลิกะ - มีกาลสั้น  เพราะตั้งอยู่จดกาลเป็นที่ปรินิพพาน
ในลำดับแห่งการสิ้นกิเลสทั้งปวงของพระอรหันต์ผู้สมสีสะ.
๑. อภิ. ปุ. ๓๖/๓๓.

            บรรดาคำเหล่านั้น   จ   อักษรในคำว่า   สนฺโต   จ   พึงแปล
ควบเข้ากับบทแม้ทั้ง  ๓   ดังนี้คือ     ทสฺสนาธิปเตยฺยํ  จ,    สนฺโต
วิหาราคโม  จ,  ปณีตาธิมุตฺตตา  จ.   (พึงทราบอธิบายดังต่อไปนี้)
            คำว่า   ทสฺสนํ - การเห็น  ได้แก่   วิปัสสนาญาณ,   ความเป็น
ใหญ่นั่นแหละ   ชื่อว่า   อาธิปเตยยะความเป็นแห่งความเป็นใหญ่,   อีก
อย่างหนึ่ง   เพราะบรรลุถึงโดยอธิปติ   จึงชื่อว่า   อาธิปเตยฺยํ - ความ
เป็นแห่งความเป็นใหญ่,    ทัสนะคือวิปัสสนาญาณนั้นด้วย     เป็น
อาธิปเตยยะด้วย  ฉะนั้น  จึงชื่อว่า ทัสนาธิปเตยยะ - วิปัสสนาญาณ
เป็นอธิปติ.๑
            ธรรมใดย่อมอยู่    ฉะนั้นธรรมนั้น    ชื่อว่า   วิหาระ,    หรือว่า
พระโยคีบุคคลย่อมอยู่ด้วยธรรมนั้น ฉะนั้น  ธรรมนั้นชื่อว่าวิหาระ เป็น
เครื่องอยู่ของพระโยคีบุคคล,   ธรรมใดอันพระโยคีบุคคลย่อมถึงทับ  คือ
ย่อมบรรลุ  ฉะนั้น   ธรรมนั้นชื่อว่า  อธิคมะ - ธรรมอันพระโยคีบุคคล
บรรลุ,    วิหารธรรมนั่นแหละเป็นองค์คุณที่บรรลุ    ฉะนั้น    จึงชื่อว่า
วิหาราธิคมะ - วิหารธรรมที่บรรลุ.
            ก็วิหาราธิคมนั้น    เป็นนิพพุตะดับสนิทเพราะเว้นจากการเบียด
เบียนของกิเลส   ฉะนั้น   จึงชื่อว่า   สันตะ - สงบ.   ก็สันตะนั้นคือ
อรหัตผลสมาปัตติปัญญา.
๑. วิมังสาธิปติ.