มโนทุจริต   พึงทราบว่า   เพื่อแสดงถึงความมีโทษมาก.    จริงอยู่   การ
ติเตียนพระอริยเจ้ามีโทษมาก  เพราะเช่นกับอนันตริยกรรม.   แม้พระ-
ผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสไว้ว่า
                    ดูก่อนสารีบุตร  เปรียบเหมือนภิกษุถึงพร้อม
            ด้วยศีล  สมาธิ   ปัญญา   พึงยังอรหัตผลให้สำเร็จ
            ในปัจจุบันทีเดียว   ฉันใด.     ดูก่อนสารีบุตร  เรา
            กล่าวข้ออุปไมยนี้ก็ฉันนั้น.     ผู้นั้นไม่ละวาจาเสีย
            ไม่ละความคิดนั้นเสีย      ไม่สละคืนทิฏฐินั้นเสีย
            ก็เที่ยงแท้ที่จะไปสู่นรก.๑
            อนึ่ง   โทษอื่นมีโทษมากกว่ามิจฉาทิฏฐิไม่มี.    สมดังที่พระผู้มี-
พระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า
                    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้
            สักอย่างเดียวที่มีโทษมากเหมือนมัจฉาทิฏฐินี้เลย.
            ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย      โทษทั้งหลายมีมิจาฉาทิฏฐิ
            เป็นอย่างยิ่ง.๒
            บทว่า   กายสฺส   เภทา  -   เพราะกายแตก   คือ   เพราะสละ
ขันธ์มีใจครอง.
๑. ม. มู. ๑๒/๑๖๗.            ๒. องฺ. เอกก. ๒๐/๑๙๓.

            บทว่า   ปรมฺมรณา  -  เมื่อตายไป   คือ  ในการถือเอาขันธ์ที่เกิด
ในลำดับนั้น.
            อีกอย่างหนึ่ง   บทว่า  กายสฺส   เภทา คือ เพราะตัดชีวิตินทรีย์.
            บทว่า  ปรมฺมรณา  คือ    ก่อนจุติจิต.
            บททั้งปวงมีอาทิอย่างนี้ว่า  อปายํ   เป็นไวพจน์ของนรก.  ชื่อว่า
นิริยะ    เพราะปราศจากความเจริญอันสมมติว่าเป็นบุญอันเป็นเหตุแห่ง
สวรรค์และนิพพาน. ชื่อว่า  อบาย  เพราะไม่มีความสุขหรือความเจริญ.
ชื่อว่า   ทุคติ   เพราะเป็นทาง   เป็นที่อาศัยของทุกข์.
            อีกอย่างหนึ่ง    คติเกิดด้วยกรรมชั่ว    เพราะมีโทษมาก    ชื่อว่า
ทุคติ.    ชื่อว่า    วินิบาต    เพราะเป็นที่ตกไปแห่งความหมดอำนาจของ
คนทำชั่ว.
            อีกอย่างหนึ่ง    ชื่อว่า   วินิบาต      เพราะเป็นที่ตกไปแห่งความ
พินาศ  คือ  อวัยวะน้อยใหญ่ทำลายพินาศไป.   ชื่อว่า  นิรยะ  เพราะ
ไม่มีความเจริญ  ที่รู้กันว่าเป็นความชื่นใจ.
            อีกอย่างหนึ่ง   ท่านแสดงถึงกำเนิดเดียรัจฉานด้วย อปาย  ศัพท์.
กำเนิดเดียรัจฉาน  ชื่อว่า   อบาย   เพราะปราศจากสุคติ.      ทุคติมิใช่
อบาย   เพราะนาคราชเป็นต้น  ผู้มีศักดิ์ใหญ่ก็เกิด.   ท่านแสดงปิตติวิสัย
คือที่อยู่ของเปรต  ด้วย  ทุคฺคติ  ศัพท์.