มีอรรถดังได้กล่าวไว้แล้ว.   บทมีอาทิว่า   มคฺคสมงฺคิสฺส   าณํ  ทุกฺเข-
เปตํ   าณํ -  ญานของท่านผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยมรรคนี้     เป็น
ทุกขญาณ   ท่านกล่าวด้วยสามารถการตรัสรู้อย่างเดียว    ดุจในหมวด ๔
ตามลำดับ.   จริงอยู่   สัจญาณมี  ๒  อย่าง   คือ  โลกิยะ ๑   โลกุตระ ๑.
โลกิยะมี  ๒  คือ  อนุโพธญาณ ๑  ปัจจเวกขณญาณ  ๑.
            อนุโพธญาณ     ย่อมเป็นไปในนิโรธและมรรค    ด้วยสามารถ
การได้ฟังมาเป็นต้นของอาทิกรรมิกภิกษุ.         ย่อมเป็นไปในทุกข์และ
สมุทัย   ด้วยสามารถทำให้เป็นอารมณ์.
           ปัจจเวกขณญาณ    ย่อมเป็นไปในสัจจะแม้  ๔    ของภิกษุผู้แทง
ตลอดสัจจะแล้ว   ด้วยสามารถทำให้เป็นอารมณ์.    ปฏิเวธญาณอันเป็น
โลกุตระทำนิโรธให้เป็นอารมณ์      ย่อมแทงตลอดสัจจะ  ๔      โดยกิจ.
เหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า
                    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  ผู้ใดเห็นทุกข์.  ผู้นั้น
            ย่อมเห็นแม้ทุกขสมุทัย.    ย่อมเห็นแม้ทุกขนิโรธ.
            ย่อมเห็นแม้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา๑   ดังนี้.
พึงกล่าวถึงทุกข์ทั้งหมด.   แม้ในนิทเทสนี้   ท่านก็กล่าวถึงทุกข์นี้แหละ
โดยวาระนี้.    อนึ่ง    แม้โลกุตระนั้น   ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า   โลกุตระ
ย่อมได้ซึ่งชื่อทั้งหลาย  มีอาทิว่า  ทุกฺเข  าณํ - การรู้ทุกข์.  แต่ในที่นี้
๑. สํ. มหา. ๑๙/๑๗๑๑.

ท่านประสงค์เอาโลกิยญาณเท่านั้น.    เพราะฉะนั้น    พระสารีบุตรเถระ
จึงกล่าวว่า   ตตฺถ   ตมํ  ทุกฺเข  าณํ - ในญาณเหล่านั้น  ทุกขญาณ
เป็นไฉน ?

         ในบทเหล่านั้น   บทว่า   ทุกฺขํ   อารพฺภ  -  ปรารภทุกข์   คือ
หน่วงเหนี่ยวทุกขสัจ.  คือทำให้เป็นอารมณ์.
         ในบทมีอาทิว่า    ปญฺา    พึงทราบอธิบายดังต่อไปนี้.   ชื่อว่า
ปัญญา   เพราะอรรถว่าให้รู้   กล่าวคือ  ทำอรรถนั้น  ๆ  ให้ปรากฏ.   อีก
อย่างหนึ่ง    ชื่อว่า   ปัญญา   เพราะรู้ธรรมทั้งหลาย   โดยประการนั้น ๆ
มีความไม่เที่ยงเป็นต้น.    บทนี้    เป็นสภาวบทของปัญญานั้น.     อาการ
รู้ชัด  ชื่อ  ปชานนา.   ชื่อว่า   วิจยะ    เพราะเลือกเฟ้นถึงความไม่เที่ยง
เป็นต้น.   บทว่า  ปวิจยะ - ความค้นคว้า  เพิ่มบทอุปสรรคลงไป  ได้แก่ห
ความเลือกเฟ้นโดยทั่วไป.  ชื่อว่า    ธรรมวิจยะ   เพราะความสอดส่อง
จตุสัจธรรม..    ชื่อว่า   สัลลักขณะ  -  ความกำหนดดี   ด้วยสามารถการ
กำหนดความไม่เที่ยงเป็นต้นโดยชอบ.    ท่านกล่าวว่า    สัลลักขณานั้น
แหละ   คือ อุปลักขณา - ความเข้าไปกำหนด   ปัจจุปลักขณา  - ความ
เข้าไปกำหนดเฉพาะ   โดยต่างกันที่อุปสรรค.   อธิบายว่า    การกำหนด
อย่างสูง    ชื่อว่า   ความเข้าไปกำหนดอาศัยธรรมมีความไม่เที่ยงเป็นต้น
เหล่านั้นๆ.   ความเป็นบัณฑิต  ชื่อว่า   ปณฺฑิจฺจํ.   ความเป็นผู้ฉลาด
ชื่อว่า  โกสลฺลํ.  ความเป็นผู้ละเอียด   ชื่อว่า  เนปุญฺํ. ชื่อว่า  เวภพฺยา