คำว่า    โสฬสหิ - ญาณจริยา  ๑๖  ได้แก่    อนุปัสนา  ๘   มี
อนิจจานุปัสนาเป็นต้น,   โลกุตระ  ๘   คือ   มรรค ๔   ผล ๔   จึงรวม
เป็น ๑๖.
            คำว่า   าณจริยาหิ - ญาณจริยาทั้งหลาย  ได้แก่   ความเป็น
ไปแห่งญาณ.
            คำว่า    นวหิ - ด้วยสมาธิจริยา  ๙  ได้แก่    รูปาวจรสมาธิ  ๔
อรูปาวจรสมาธิ  ๔  กับทั้งอุปจาระอีก  ๑  จึงรวมเป็น  ๙.
            คำว่า    วสิภาวตา    ปญฺา - ปัญญาในความเป็นผู้มีความ
ชำนาญ    ความว่า    อิสริยะความเป็นใหญ่เป็นไปตามสบายโดยพลัน
ชื่อว่า    วสะ - อำนาจ,   วสะคืออำนาจนั้นมีอยู่แก่บุคคลนั้น    ฉะนั้น
ผู้นั้นชื่อว่า  วสี - ผู้มีอำนาจ,  ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีวสี   ชื่อว่า  วสีภาวะ,
วสีภาวะนั่นแหละ    ชื่อว่า    วสิภาวตา  ดุจ ปาฏิกุลฺยเมว    ความเป็น
ของปฏิกูลนั่นแหละ  ชื่อว่า ปาฏิกุลฺยตา ฉะนั้น.   ปัญญามีตัวอย่างดังนี้
มีอธิบายว่า  ปัญญาในวสิภาวตา  คือปัญญาในความเป็นผู้มีความชำนาญ
แต่อาจารย์บางพวกทำทีฆะ  สิ อักษรแล้วสวด.
            จ   ศัพท์ ต้องสัมพันธ์ควบกับ   สมนฺนาคตตฺตา   จ - เพราะ
ประกอบแล้วด้วย,  ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา  จ - เพื่อระงับสังขารทั้ง  ๓ ด้วย,
าณจริยาหิ  จ - ด้วยจริยาทั้งหลายด้วย,  สมาธิจริยาหิ  จ - ด้วยสมาธิ
จริยาด้วย.

            คำว่า   นิโรธสมาปตฺติยา    าณํ - ญาณในนิโรธสมาบัติ
ความว่า  ญาณอันเป็นนิมิตแห่งนิโรธสมาบัติ    อุปมาเหมือนเสือเหลือง
จะลูกฆ่าก็เพราะลายเสือ.
            คำว่า    นิโรธสมาปตฺติ - นิโรธสมาบัติ  ความว่า   สักว่าไม่มี
เนวสัญญานาสัญญายตนะ,  จะว่าเป็นธรรมใดธรรมหนึ่งมิใช่,   เป็น
เพียงบัญญัติ.    และชื่อว่า    นิโรธ    เพราะเหตุสักว่าไม่มี,  อนึ่ง   อัน
พระอริยบุคคลผู้เข้าอยู่    ชื่อว่า    ย่อมเข้า     ฉะนั้น     ท่านจึงเรียกว่า
สมาบัติ.

๓๕.   อรรถกถาปรินิพพานญาณุทเทส
ว่าด้วย ปรินิพพานญาณ
            คำว่า    สมฺปชานสฺส - ผู้มีสัมปชัญญะ  ความว่า  พระโยคี
บุคคลใด   ย่อมรู้โดยประการทั้งหลายด้วยดี  ฉะนั้น พระโยคีบุคคลนั้น
ชื่อว่า  สัมปชาโน   ผู้รู้ด้วยดี,  แห่งพระโยคีบุคคลนั้นผู้รู้ด้วยดี.
            คำว่า  ปวตฺตปริยาทาเน - ในการครอบงำปวัตตขันธ์ ความว่า
ความเป็นไปแห่งขันธ์   ชื่อว่า   ปวัตตะ,   อธิบายว่า  การเกิดขึ้น.  ความ
เป็นไปแห่งกิเลสด้วย   ความเป็นไปแห่งขันธ์ด้วย.   การครอบงำ  ความ
สิ้นไป  ความไม่เป็นไปแห่งปวัตตขันธ์นั้น  ชื่อว่า  ปวตฺตปริยาทานํ -
การครอบงำปวัตตขันธ์.   ในการครอบงำปวัตตขันธ์นั้น.