สีเลื่อมประภัสสร   ทิศาภาค  ย่อมรุ่งโรจน์ดุจเต็มด้วยกลุ่มดาวประกายพรึก
และเต็มด้วยเครื่องครอบด้วยสายฟ้าเป็นต้น.
           ด้วยบทมีอาทิว่า   ภควา   จงฺกมติ - พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จ
จงกรม   ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า   พระอิริยาบถต่าง ๆ   ของพระผู้มีพระ-
ภาคเจ้า และพระพุทธนิรมิตทั้งหลายย่อมมีด้วยยมกปาฏิหิรญาณเท่านั้น.
เพราะพระอิริยาบถของพระพุทธนิรมิตเหล่านั้น       ย่อมเป็นไปเป็นคู่.
ผิถามว่า   พระพุทธนิรมิตมีมาก    เพราะเหตุไร   จึงทำเป็นเอกวจนะว่า
นิมฺมิโต  เป็นต้นเล่า.   ตอบว่า  เพื่อแสดงอิริยาบถต่าง ๆ  ของพระพุทธ-
นิรมิตองค์หนึ่ง ๆ  ในบรรดาพระพุทธนิรมิตทั้งหลาย.

           เมื่อกล่าวเป็นพหุวจนะ      พระพุทธนิรมิต     แม้ทั้งหมดก็เป็น
เหมือนมีพระอิริยาบถต่าง  ๆ   กันในคราวเดียว.    แต่เมื่อกล่าวเป็นเอก-
วจนะ   ในบรรดาพระพุทธนิรมิตองค์หนึ่ง ๆ   ย่อมปรากฏว่า   มีพระ-
อิริยาบถต่าง ๆ.    เพราะฉะนั้น   ท่านจึงแสดงเป็นเอกวจนะ.    แม้พระ-
จูลบันถกเถระ     ก็นิรมิตภิกษุมีอิริยาบถต่าง ๆ .   ตั้งพันรูป,     การเว้น
พระจูลบันถกเถระเสียแล้ว นิมิตรูปต่าง ๆ ของพระสาวกเหล่าอื่นมีอิริ-
ยาบถต่าง ๆ   ด้วยการคำนึงครั้งเดียว   ย่อมไม่สำเร็จ.   เพราะพระพุทธ-
นิรมิตทั้งหลาย  ย่อมมีฤทธิ์เช่นเดียวกัน   เพราะมิได้กำหนดไว้.   พระ-
พุทธนิรมิตทั้งหลาย  ย่อมทำสิ่งที่ผู้มีฤทธิ์ทำได้ในการยืน   การนั่งเป็นต้น
ก็ดี   ในการพูด  การนิ่งเป็นต้นก็ดี.    การทำไม่เหมือนกัน   และทำกิริยา

ต่าง  ๆ กัน   ย่อมสำเร็จด้วยการคำนึงต่าง ๆ กัน  แล้วอธิฏฐานว่า   พระ-
พุทธนิรมิตประมาณเท่านี้    จงเป็นเช่นนี้.    พระพุทธนิรมิตประมาณ
เท่านี้    จงทำสิ่งนี้.   ส่วนการนิรมิตหลาย ๆ อย่าง   ย่อมสำเร็จแก่พระ-
ตถาคต  ด้วยการคำนึงอธิฏฐานครั้งเดียวเท่านั้น.  พึงทราบในการนิรมิต
ท่อไฟและสายน้ำ   และในการนิรมิตวรรณะต่าง ๆ   ด้วยประการฉะนี้.
         ในบทเหล่านั้น  บทว่า  ภควา  จงฺกมติ  คือ  พระผู้มีพระภาค-
เจ้าเสด็จจงกรมในอากาศหรือบนแผ่นดิน.     บทว่า   นิมฺมิโต     ได้แก่
รูปพระพุทธเจ้าที่นิรมิตด้วยฤทธิ์.    แม้บทว่า   ติฏฺ€ติ วา-  พระพุทธ-
นิรมิตประทับยืน  เป็นอาทิ  ได้แก่   ประทับยินในอากาศหรือบนแผ่น
ดิน.    บทว่า   กปฺเปติ - ย่อมสำเร็จ   คือ   กระทำ.    แม้ในบทมีอาทิว่า
ภควา  ติฏฺ€ติ - พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืน  ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.
                          จบ  อรรถกถายกปาฏิหีรญาณนิทเทส


มหากรุณาสมาปัตติญาณนิทเทส
           [ ๒๘๕]  มหากรุณาสมาปัตติญาณของพระตถาคตเป็นไฉน ?
           พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลาย   ผู้ตรัสรู้แล้ว  ทรงพิจารณาเห็นอยู่
ด้วยอาการเป็นอันมาก  จึงทรงแผ่พระมหากรุณาไปในหมู่สัตว์ คือพระ-