ความที่ปฏิสัมภิทามรรคเป็นมรรคาแห่งปฏิสัมภิทา   ข้าพเจ้าต้อง
กล่าวก่อน     เพราะได้กล่าวไว้แล้วในคันถารัมภกถาว่า    ปฏิสมฺภิทานํ
มคฺโคติ   ตนฺนามวิเสสิโต  จ   แปลว่า   ซึ่งวิศิษฐปาฐะนั้น   โดยนาม
อันวิเศษว่า     ปฏิสัมภิทามรรค.
            ก็ปฏิสัมภิทามี  ๔ คือ
                  ๑.  อรรถปฏิสัมภิทา            ปัญญาแตกฉานในอรรถ,
                  ๒.  ธรรมปฏิสัมภิทา           ปัญญาแตกฉานในธรรม,
                  ๓.  นิรุตติปฏิสัมภิทา          ปัญญาแตกฉานในนิรุตติ,
                  ๔.  ปฏิภาณปฏิสัมภิทา       ปัญญาแตกฉานในปฏิภาณ.
         ทางคืออุบายเป็นเครื่องบรรลุปฏิสัมภิทาเหล่านั้น     ฉะนั้นจึงชื่อ
ว่า   ปฏิสัมภิทามรรค,   มีคำอธิบายท่านกล่าวไว้ว่า       เป็นเหตุแห่งการ
ได้เฉพาะซึ่งปฏิสัมภิทา.
         หากจะมีปุจฉาว่า        ทางนี้เป็นทางแห่งปฏิสัมภิทาได้     เพราะ
เหตุไร  ?    ก็พึงมีวิสัชนาว่า        เพราะเป็นเทสนาที่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงแสดงโดยประเภท   เป็นเทสนาอันนำมาซึ่งปฏิสัมภิทาญาณ
         จริงอยู่   ธรรมทั้งหลายมีประเภทต่าง  ๆ  เทสนาก็มีประเภทต่าง ๆ
ย่อมให้เกิดประเภทแห่งปฏิสัมภิทาญาณ      แก่พระอริยบุคคลทั้งหลายผู้
สดับฟัง      และเป็นปัจจัยแก่การแตกฉานในปฏิสัมภิทาญาณแก่ปุถุชน
ต่อไปในอนาคต     ก็ท่านกล่าวคำนี้ไว้ว่า     เทสนาโดยประเภทย่อมนำมา

ซึ่งปฏิสัมภิทาญาณเป็นเครื่องทำลายฆนสัญญาเสียได้    ดังนี้.   ก็เทสนา
ประเภทต่าง ๆ นี้มีอยู่,  เพราะเหตุนั้น   เทสนานั้น   จึงเป็นเทสนาให้
สำเร็จความเป็นบรรดาแห่งปฏิสัมภิทาทั้งหลาย.
         บรรดาบทเหล่านั้น   บทว่า   จตสฺโส   เป็นบทกำหนดจำนวน.
         บทว่า  ปฏิสมฺภิทา   ได้แก่   ปัญญาเป็นเครื่องแตกฉาน.  เป็น
ปัญญาเครื่องแตกฉานของญาณเท่านั้น       หาใช่เป็นความแตกฉานของ
ใคร ๆ อื่นไม่   เพราะท่านได้กล่าวไว้ว่า     ความรู้ในอรรถ    ชื่อว่าอรรถ
ปฏิสัมภิทา,   ความรู้ในธรรมชื่อว่า   ธรรมปฏิสัมภิทา,  ความรู้ในโวหาร
แห่งภาษาอันกล่าวถึงอรรถและธรรมะ ชื่อว่า นิรุตติปฏิสัมภิทา,   ความ
รู้ในญาณทั้งหลาย๑    ชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา.    เพราะฉะนั้น   คำว่า
จตสฺโส  ปฏิสมุภิทา   จึงมีความว่า   ประเภทแห่งญาณ  ๔  ประการ.
         ญาณอันถึงความแตกฉานในอรรถ         สามารถทำการกำหนด
สัลลักขณะและวิภาวนะของประเภทแห่งผล   ชื่อว่า   อรรถปฏิสัมภิทา.
         ญาณอันถึงความแตกฉานในธรรม         สามารถทำการกำหนด
สัลลักขณะและวิภาวนะของประเภทแห่งเหตุ  ชื่อว่า   ธรรมปฏิสัมภิทา.
         ญาณอันถึงความแตกฉานในนิรุตติ        สามารถทำการกำหนด
สัลลักขณะและวิภาวนะของประเภทแห่งนิรุตติ  ชื่อว่า  นิรุตติปฏิสัมภิทา.
๑. ญาณทั้ง  ๓  เบื้องต้น  คือ  อรรถะ,  ธรรมะ  และนิรุตติ.