มีการจำอารมณ์ได้และทำนิมิตไว้   เป็น  กิจ  เหมือนช่างไม้  ทำ
เครื่องหมายไว้ที่ไม้เป็นต้น,
            มีความจำได้ในสิ่งที่หมายไว้  เป็น ปัจจุปัฏฐาน   เหมือนคนตา
บอดคลำช้าง,  อีกอย่างหนึ่ง  มีการตั้งอยู่ไม่นานเพราะหยั่งลงในอารมณ์
เป็น  ปัจจุปัฏฐาน   เหมือนสายฟ้าแลบ,
            มีอารมณ์ที่กำหนดไว้  เป็น ปทัฏฐาน    เหมือนสัญญาในหุ่นที่
ทำด้วยหญ้าเกิดแก่ลูกเนื้อว่า   เป็นบุรุษ.

๔๕.  อรรถกถาเจโตวิวัฏญาณุทเทส
ว่าด้วย  จโตวิวัฏญาณ
            คำว่า  นานตฺเต  ปญฺา - ปัญญาในนานัตตธรรม  ความว่า
ปัญญาที่เป็นไปแล้วในสภาวธรรมต่าง ๆ โดยความเป็นภาเวตัพพธรรม-
ธรรมที่ควรเจริญ  และในสภาวธรรมอื่น   มีกามฉันทะเป็นต้น     โดย
เห็นว่าเป็นธรรมมีโทษ.
            และคำว่า   นานตฺเต    เป็นสัตตมีวิภัตติลงในอรรถแห่งนิมิตต-
สัตตมี,   อีกอย่างหนึ่ง   ละความเป็นต่าง ๆ  ชื่อว่า  นานัตตะ,  อธิบายว่า
เหตุแห่งการละนานัตตธรรม   เป็นนิมิตแห่งการละนานัตตธรรม   เป็น
ปัญญาในกุศลธรรมมีเนกขัมมะเป็นต้น.

            คำว่า  เจโตวิวฏฺเฏ  าณํ - ญาณในการหลีกออกจากนิวรณ์
ด้วยใจ   ความว่า   การออกจากนิวรณ์  มีกามฉันทะเป็นต้น   ได้ด้วยใจ
เป็นญาณในกุศลธรรมมีเนกขัมมะเป็นต้น.
            ก็ในคำว่า  เจโต  นี้  ท่านประสงค์เอาเจตนา.   เจตนานั้น
                   มีการชักชวนเป็น   ลักษณะ,   อีกอย่างหนึ่ง
                   มีการไหลออกแห่งผล   เป็น ลักษณะ,
                   มีการรวบรวมมา  เป็น  กิจ,
                   มีการจัดแจง   เห็น  ปัจจุปัฏฐาน   เหมือนนายช่างใหญ่ผู้
เป็นหัวหน้าศิษย์  ทำกิจของตนและกิจของคนอื่นให้สำเร็จฉะนั้น.     ก็
และเจตนานี้  ย่อมปรากฏโดยความยกสัมปยุตธรรมทั้งหลายในกิจมีการ
ระลึกถึงการงานอันเร่งรีบ.

๔๖. อรรถกถาจิตวิวัฏญาณุทเทส
ว่าด้วย  จิตวิวัฏญาณ
            คำว่า  อธิฏฺ€าเน  ปญฺา - ปัญญาในการอธิฏฐาน  ความว่า
ปัญญาในการตั้งมั่นแห่งจิตด้วยสามารถแห่งคุณมีเนกขัมมะเป็นต้น.
            คำว่า  จิตฺตวิวฏฺเฏ  าณํ - ญาณในการออกไปแห่งจิต
ความว่า    ญาณในการหลีกออกแห่งจิตด้วยสามารถแห่งการละนิวรณ์  มี