กามฉันทะเป็นต้น. ก็ในที่นี้   จิต
               มีการรู้นิวรณ์  เป็น ลักษณะ,
               มีการเกิดก่อนและเป็นประธานในธรรมทั้งปวง  เป็น  กิจ,
               มีการเกิดขึ้นต่อเนื่องกันไม่ขาดสาย   เป็น   ปัจจุปัฏฐาน,
               มีนามรูป  เป็น  ปทัฏฐาน.

๔๗.  อรรถกถา ญาณวิวัฏญาณุทเทส
ว่าด้วย  ญาณวิวัฏญาณ
            คำว่า  สุญฺเต  ปญฺา - ปัญาในความว่าง  ความว่า
ปัญญาเป็นเครื่องตามความเห็นโดยความเป็นอนัตตา      อันเป็นไปแล้ว
ในอนัตตธรรมและธรรมอันเนื่องด้วยอนัตตะ    เพราะอัตตะและธรรมะ
อันเนื่องด้วยอัตตะเป็นของว่าง.
          บทว่า  าณวิวฏฺเฏ าณํ - ญาณในความหลีกออกด้วย
ญาณ ความว่า ญาณนั่นแหละย่อมหลีกออกจากความยึดมั่นถือมั่น
ฉะนั้นจึงชื่อว่า  วิวัฏฏะ - ญาณอันเป็นเหตุแห่งการหลีกออกด้วยญาณ
นั้น.

๔๘. อรรถกถาวิโมกขวิวัฏญาณุทเทส
ว่าด้วย  วิโมกขวิวัฏญาณ
            ในคำนี้ว่า  โวสฺสคฺเค  ปญฺา - ปัญญาในการสละ  พึงทราบ
วินิจฉัยดังต่อไปนี้       ธรรมใดย่อมสลัดออก   ฉะนั้น    ธรรมนั้นชื่อว่า
โวสสัคคะ - การสลัดออก,   การสละเสียได้ซึ่งกามฉันทะเป็นต้น   เป็น
ปัญญาในคุณมีเนกขัมมะเป็นต้น.
            คำว่า   วิโมกฺขวิวฏเฏ    าณํ  - ญาณในการหลีกออกแห่ง
จิตด้วยวิโมกข์    ความว่า   ธรรมใดย่อมพ้นจากนิวรณ์ทั้งหลายมีกาม-
ฉันทะเป็นต้น  ฉะนั้น   ธรรมนั้นชื่อว่า  วิโมกข์,   การหลีกออก  คือ
วิโมกข์  ชื่อว่า   วิโมกขวิวัฏฏะ,   วิโมกขวิวัฏฏะนั้นนั่นแหละเป็นญาณ.

๔๙. อรรถกถาสัจวิวัฏญาณุทเทส
ว่าด้วย   สัจวิวัฏญาณ
            คำว่า   ตถฏฺเ€   ปญฺา - ปัญญาในสภาวะที่เป็นจริง ความว่า
ปัญญาที่เป็นไปโดยไม่หลงด้วยสามารถแห่งกิจในสภาวธรรมอันไม่วิปริต
ในสัจจะหนึ่ง ๆ  สัจจะละ ๔ ๆ.
            คำว่า   สจฺวิวฏฺเฏ  าณํ - ญาณในการหลีกออกด้วยสัจจะ
ความว่า    ธรรมใดย่อมหลีกออกด้วยสามารถแห่งการออกจากส่วนสุดทั้ง