๑๓๕    ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑    ๑๓๖
๔๘. อรรถกถาวิโมกขวิวัฏญาณุทเทส
ว่าด้วย  วิโมกขวิวัฏญาณ
            ในคำนี้ว่า  โวสฺสคฺเค  ปญฺา - ปัญญาในการสละ  พึงทราบ
วินิจฉัยดังต่อไปนี้       ธรรมใดย่อมสลัดออก   ฉะนั้น    ธรรมนั้นชื่อว่า
โวสสัคคะ - การสลัดออก,   การสละเสียได้ซึ่งกามฉันทะเป็นต้น   เป็น
ปัญญาในคุณมีเนกขัมมะเป็นต้น.
            คำว่า   วิโมกฺขวิวฏเฏ    าณํ  - ญาณในการหลีกออกแห่ง
จิตด้วยวิโมกข์    ความว่า   ธรรมใดย่อมพ้นจากนิวรณ์ทั้งหลายมีกาม-
ฉันทะเป็นต้น  ฉะนั้น   ธรรมนั้นชื่อว่า  วิโมกข์,   การหลีกออก  คือ
วิโมกข์  ชื่อว่า   วิโมกขวิวัฏฏะ,   วิโมกขวิวัฏฏะนั้นนั่นแหละเป็นญาณ.
๔๙. อรรถกถาสัจวิวัฏญาณุทเทส
ว่าด้วย   สัจวิวัฏญาณ
            คำว่า   ตถฏฺเ€   ปญฺา - ปัญญาในสภาวะที่เป็นจริง ความว่า
ปัญญาที่เป็นไปโดยไม่หลงด้วยสามารถแห่งกิจในสภาวธรรมอันไม่วิปริต
ในสัจจะหนึ่ง ๆ  สัจจะละ ๔ ๆ.
            คำว่า   สจฺวิวฏฺเฏ  าณํ - ญาณในการหลีกออกด้วยสัจจะ
ความว่า    ธรรมใดย่อมหลีกออกด้วยสามารถแห่งการออกจากส่วนสุดทั้ง
๒ ในสัจจะทั้ง ๔  ฉะนั้น    ธรรมนั้นชื่อว่า    สัจวิวัฏฏะ,      สัจวิวัฏฏะ
นั่นแหละเป็นญาณ.
            ญาณเดียวเท่านั้น   ท่านกล่าวไว้ถึง ๔ ประการอย่างนี้    คือ
                   ๑.  สัญญาวิวัฏฏะ   ด้วยสามารถแห่งกุศลธรรมเป็นอธิบดี,
                   ๒.  เจโตวิวัฏฏะ  ด้วยสามารถแห่งธรรมที่ควรประหาณ,
                   ๓.  จิตวิวัฏฏะ   ด้วยสามารถแห่งการตั้งมั่นแห่งจิต,
                   ๔.  วิโมกขวิวัฏฏะ    ด้วยสามารถแห่งการละปัจนิกธรรม.
            อนัตตานุปัสนาแล    ท่านกล่าวว่า   าณวิวฏฺเฏ  าณํ - ญาณ
ในการหลีกออกด้วยญาณ   ด้วยสามารถแห่งอาการอันว่างจากอัตตา,
ภายหลังท่านก็กล่าวมรรคญาณไว้ ๒ อย่างคือ  มคฺเค  าณํ - ญาณใน
มรรค และ อานนฺตริกสมาธิมฺหิ   าณํ - ญาณในอนันตริกสมาธิ,
ท่านกล่าวคำว่า  สจฺจวิวฏฺ   าณํ - ญาณในการหลีกออกด้วยสัจจะ.
๕๐. อรรถกถาอิทธิวิธญาณุทเทส
ว่าด้วย  อิทธิวิธญาณ
            บัดนี้ พระธรรมเสนาบดีสารีบุตร  ยกอภิญญา  ๖  ที่เป็นไปด้วย
สามารถแห่งญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย  เป็นไปด้วยอำนาจ
สัจวิวัฏญาณนั้น     ขึ้นแสดงโดยลำดับ.