๑๔ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑
| ญาณอันถึงความแตกฉานในปฏิภาณ สามารถทำการกำหนด |
| สัลลักษณะและวิภาวนะของประเภทแห่งปฏิภาณ ชื่อว่า ปฏิภาณปฏิ- |
| สัมภิทา. |
| บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อตฺโถ ว่าโดยสังเขป ได้แก่ผล |
| อันเกิดแต่เหตุ. จริงอยู่ ผลอันเกิดแต่เหตุนั้น ย่อมเกิด คือบรรลุถึง |
| ตามครรลองแห่งเหตุ ฉะนั้นท่านจึงเรียกว่าอรรถะ. แต่เมื่อว่าโดย |
| ประเภทแล้ว ธรรม ๕ ประการเหล่านี้คือ ธรรมอันเกิดแต่ปัจจัย |
| ( ปจฺจยสมุปฺปนฺนํ ) อย่างใดอย่างหนึ่ง ๑. นิพพาน ๑. อรรถกถา |
| แห่งพระบาลีอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้ว ๑. วิปากจิต ๑. กิริยาจิต |
| ๑. บัณฑิตพึงทราบว่า อรรถะ. ญาณอันถึงความแตกฉานในอรรถะนั้น |
| ของพระอริยบุคคลผู้พิจารณาอรรถะนั้นอยู่ ชื่อว่า อรรถปฏิสัมภทา. |
| บทว่า ธมฺโม ว่าโดยสังเขป ได้แก่ ปัจจัย. จริงอยู่ปัจจัยนั้น |
| ย่อมให้ คือย่อมให้เป็นไปและย่อมให้ถึงซึ่งผลนั้น ๆ จะนั้นท่านจึงเรียก |
| ว่า ธรรมะ. แต่เมื่อว่าโดยประเภทแล้ว ธรรม ๕ ประการเหล่านี้คือ |
| เหตุให้เกิดผลอย่างใดอย่างหนึ่ง ๑. อริยมรรค ๑. พระบาลีอันพระผู้มี |
| พระภาคเจ้าตรัสแล้ว ๑. กุศลจิต ๑. อกุศลจิต ๑. บัณฑิตพึงทราบว่า |
| ธรรม. ญาณอันถึงความแตกฉานในธรรมนั้นของพระอริยบุคคลผู้ |
| พิจารณาธรรมนั้นอยู่ ชื่อว่า ธรรมปฏิสัมภิทา. |
| จริงอยู่ เนื้อความดังต่อไปนี้มาในพระอภิธรรมปิฎกท่านแสดง |
| จำแนกไว้โดยนัยเป็นต้นว่า :- |
| ความรู้แตกฉานในทุกข์ ชื่อว่า อรรถปฏิ- |
| สัมภิทา, ความรู้แตกฉานในทุกขสมุทัย ชื่อว่า |
| ธรรมปฏิสัมภิทา, ความรู้แตกฉานในทุกขนิโรธ |
| ชื่อว่า อรรถปฏิสัมภิทา, ความรู้แตกฉานในทุกข- |
| นิโรขคามินีปฏิปทา ชื่อว่า ธรรมปฏิสัมภิทา, ความ |
| รู้แตกฉานในเหตุ ชื่อว่า ธรรมปฏิสัมภิทา, ความรู้ |
| แตกฉานในผลอันเกิดแต่เหตุ ชื่อว่า อรรถปฏิ- |
| สัมภิทา. |
| ธรรมเหล่าใด เกิดแล้ว มาแล้ว เกิดพร้อม |
| แล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดเฉพาะแล้ว ปรากฏแล้ว, |
| ความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า อรรถปฏิ- |
| สัมภิทา, ธรรมเหล่านั้น เกิดแล้ว มีแล้ว เกิด |
| พร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดเฉพาะแล้ว ปรากฏ |
| แล้ว จากธรรมเหล่าใด ความรู้แตกฉานในธรรม |
| เหล่านั้น ชื่อว่า ธรรมปฏิสัมภิทา. |