ด้วยสามารถแห่งความเลื่อมใส  นั่นเอง  เพราะศัพท์ว่า  อปฺปสนฺนํ-
ไม่ผ่องใสแล้ว   เป็นศัพท์ที่ไม่เพ่งถึงความเลื่อมใส๑.
            คำว่า   นานตฺเตกตฺตวิญฺาณจริยาปริโยคาหเณ    ปญฺา-
ปัญญาในการกำหนดจริยา    คือวิญญาณหลายอย่างหรืออย่างเดียว
ความว่า  ปัญญาในการรู้ความเป็นไปของจิต ๘๙  อันมีสภาวะต่าง ๆ กัน
และที่มีสภาวะเดียวกัน     ตามสมควรแก่การเกิดขึ้น.    ในวิญญาณจริยา
ทั้ง ๒ นี้   วิญญาณจริยาของไม่ได้สมาธิ    เป็นนานัตตวิญญาณจริยา,
วิญญาณจริยาของผู้ได้สมาธิ   เป็นเอกัตตวิญญาณจริยา.   อีกอย่างหนึ่ง
จิตมีราคะเป็นต้น  เป็นนานัตตวิญญาณจริยา.  จิตปราศจากราคะเป็นต้น
เป็นเอกัตตวิญญาณจริยา.
            ชื่อว่า   ปริยะ   ในคำนี้ว่า  เจโตปริยาณํ  นี้  เพราะอรรถว่า
กำหนด  อธิบายว่า  กำหนดรอบ.  การกำหนดด้วยใจ  ชื่อว่า  เจโตปริยะ-
กำหนดด้วยใจ     เจโตปริยะ    นั้นด้วย     ญาณด้วย    ฉะนั้น    ชื่อว่า
เจโตปริยาณ  - ญาณในการกำหนดด้วยใจ.   ปาฐะว่า   วิปฺผารตา
ดังนี้ก็มี.   มีความว่าด้วยการแผ่ไป.
๑. เลื่อมใส  กินความถึง ไม่เลื่อมใสด้วย,  แต่ ไม่ผ่องใส  ไม่กินความถึงความ
เลื่อมใส.

๕๓.  อรรถกถาบุพเพนิวาสานุสติญาณุทเทส
ว่าด้วย  บุพเพนิวาสานุสติญาณ
            คำว่า  ปจฺจยปฺปวตฺตานํ  ธมฺมานํ-ซึ่งธรรมทั้งหลายอันเป็น
ไปตามปัจจัย  ความว่า  ซึ่งปัจจยุปบันธรรมอันเป็นไปแล้วจากปัจจัย
ด้วยสามารถแห่งการอาศัยกันเกิดขึ้น.
            อกุศลกรรม  ชื่อว่า นานัตตะ - หลายอย่าง,   กุศลกรรม  ชื่อว่า
เอกัตตะ - อย่างเดียว  ในคำว่า  นานตฺเตกฺตฺตกมฺมวิปฺผารวเสน   นี้.
อีกอย่างหนึ่ง   กามาวจรกรรม   ชื่อว่า  นานัตตะ - หลายอย่าง,  รูปาวจร
และอรูปาวจรกรรม   ชื่อว่า   เอกัตตะ - อย่างเดียว.    สัมพันธ์ความว่า
ปัญญาในการกำหนดธรรมอันเป็นไปแต่ปัจจัยด้วยสามารถการแผ่ไปแห่ง
กรรมหลายอย่างหรืออย่างเดียว.
            คำว่า     ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติาณํ - ญาณเป็นเครื่องระลึก
ถึงชาติก่อน ๆ  ได้.  ความว่า ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในก่อนคือในอดีตชาติ
ชื่อว่า  บุพเพนิวาสะ-ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในชาติก่อน.
            คำว่า    นิวุตฺถา - ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่    ความว่า   ขันธ์ที่เคย
อยู่   คือที่มีแล้ว    เกิดขึ้นแล้วก็ดับไปในสันดานของตน.    หรือธรรม
ที่เคยอยู่แล้วในก่อนคือในอดีตชาติ  ชื่อว่า  บุพเพนิวาสะ - ธรรมที่เคย
อาศัยอยู่ในก่อน.