๕๓.  อรรถกถาบุพเพนิวาสานุสติญาณุทเทส
ว่าด้วย  บุพเพนิวาสานุสติญาณ
            คำว่า  ปจฺจยปฺปวตฺตานํ  ธมฺมานํ-ซึ่งธรรมทั้งหลายอันเป็น
ไปตามปัจจัย  ความว่า  ซึ่งปัจจยุปบันธรรมอันเป็นไปแล้วจากปัจจัย
ด้วยสามารถแห่งการอาศัยกันเกิดขึ้น.
            อกุศลกรรม  ชื่อว่า นานัตตะ - หลายอย่าง,   กุศลกรรม  ชื่อว่า
เอกัตตะ - อย่างเดียว  ในคำว่า  นานตฺเตกฺตฺตกมฺมวิปฺผารวเสน   นี้.
อีกอย่างหนึ่ง   กามาวจรกรรม   ชื่อว่า  นานัตตะ - หลายอย่าง,  รูปาวจร
และอรูปาวจรกรรม   ชื่อว่า   เอกัตตะ - อย่างเดียว.    สัมพันธ์ความว่า
ปัญญาในการกำหนดธรรมอันเป็นไปแต่ปัจจัยด้วยสามารถการแผ่ไปแห่ง
กรรมหลายอย่างหรืออย่างเดียว.
            คำว่า     ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติาณํ - ญาณเป็นเครื่องระลึก
ถึงชาติก่อน ๆ  ได้.  ความว่า ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในก่อนคือในอดีตชาติ
ชื่อว่า  บุพเพนิวาสะ-ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในชาติก่อน.
            คำว่า    นิวุตฺถา - ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่    ความว่า   ขันธ์ที่เคย
อยู่   คือที่มีแล้ว    เกิดขึ้นแล้วก็ดับไปในสันดานของตน.    หรือธรรม
ที่เคยอยู่แล้วในก่อนคือในอดีตชาติ  ชื่อว่า  บุพเพนิวาสะ - ธรรมที่เคย
อาศัยอยู่ในก่อน.

            บทว่า   นิวุตฺถา - ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่   ความว่า    อยู่แล้วด้วย
 การอยู่เพราะอาศัยธรรมดังกล่าวแล้วเป็นอารมณ์   คือ    รู้แจ้งได้ด้วยจิต
ของตน   ชื่อว่า   การกำหนด    ถึงแม้ว่ารู้แจ้งซึ่งจิตของคนอื่น    ก็ชื่อว่า
การกำหนด    แต่ผู้ที่ทรงคุณอย่างหลังนี้     ย่อมมีแก่พระพุทธเจ้าเท่านั้น
ในบรรดาการระลึกถึงการเวียนว่ายตายเถิดซึ่งขาดเป็นตอน ๆ   เป็นต้น.
            คำว่า  ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ - ตามระลึกถึงชาติก่อน ๆ  ได้
ความว่า   ตามระลึกถึงขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในครั้งก่อนได้ด้วยสติใด,   สติ
นั้น  ชื่อว่า  บุพเพนิวาสานุสติ.
            คำว่า   าณํ - ญาณ  ได้แก่   ญาณอันสัมปยุตด้วยสตินั้น.

๕๔. อรรถกถาทิพจักขุญาณุทเทส
ว่าด้วย  ทิพจักขุญาณ
            คำว่า  โอภาสวเสน - ด้วยสามารถแสงสว่าง  ความว่า ด้วย
อำนาจแสงสว่างแห่งกสิณ   อย่างใดอย่างหนึ่ง   คือเตโชกสิณ   โอทาต-
กสิณ   อาโลกกสิณ   อันเป็นอารมณ์แห่งจตุตถฌานอันแผ่ไปเพื่อเห็นรูป
ด้วยทิพยจักษุ.
            คำว่า   นานตฺเตกตฺตรูปนิมิตฺตานํ - นิมิตคือรูปต่างกันแล
อย่างเดียวกัน  ความว่า  รูปแห่งสัตว์ต่าง ๆ, หรือ  รูปสัตว์ทั้งหลาย