ภิกษุในธรรมวินัยนี้  ย่อมรู้แตกฉานซึ่ง
         ธรรม  คือ  สุตตะ  เคยยะ  เวยยากรณะ  คาถา
         อุทาน  อิติวุตตกะ  ชาตกะ  อัพภูตธรรมะ  เวทัลละ
         นี้เรียกว่า  ธรรมปฏิสัมภิทา,  ภิกษุนั้นย่อมรู้แตก
         ฉานในอรรถแห่งภาษิตนั้น ๆ ว่า  นี้เป็นอรรถแห่ง
         ภาษิตนี้,     นี้เป็นอรรถแห่งภาษิตนั้น  นี้เรียกว่า
         อรรถปฏิสัมภิทา.
                     สภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลเป็นไฉน  ?
                     กามาวจรกุศลจิต  เกิดพร้อมด้วยโสมนัส
         ประกอบด้วยปัญญา  มีรูปเป็นอารมณ์  ฯลฯ  มี
         ธรรมเป็นอารมณ์    หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ  เกิดขึ้น
         ในสมัยใด   ผัสสะ  ฯลฯ  อวิกเขปะ  มีในสมัยนั้น
         ธรรมเหล่านี้   ชื่อว่า   สภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศล.
         ความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้   ชื่อว่า  ธรรมปฏิ-
         สัมภิทา,     ความรู้แตกฉานในวิบากแห่งธรรมเหล่า
         นั้น  ชื่อว่า  อรรถปฏิสัมภิทา.
         คำว่า   ตตฺร   ธมฺมนิรุตฺตาภิลาเป   าณํ    ความว่า    ความรู้
แตกฉานในคำพูด  คำกล่าว   คำที่เปล่งถึงสภาวนิรุตติอันเป็นโวหารที่ไม่

ผิดเพี้ยนทั้งในอรรถและในธรรมนั้น,  ในคำพูดอันเป็นสภาวนิรุตติ
ของพระอริยบุคคลผู้ทำสภาวนิรุตติศัพท์ที่เขาพูดแล้ว   กล่าวแล้ว   เปล่ง
ออกแล้ว   ให้เป็นอารมณ์แล้ว  พิจารณาอยู่.   ในมาคธีมูลภาษาของสัตว์
ทั้งหลายอันเป็นสภาวนิรุตติ        เพราะสภาวนิรุตตินั้นบัณฑิตรับรองว่า
เป็นธรรมนิรุตติอย่างนี้ว่า  นี้เป็นสภาวนิรุตติ,  นี้มิใช่สภาวนิรุตติ
ชื่อว่า  นิรุตติปฏิสัมภิทา.
         ด้วยประการฉะนี้    นิรุตติปฏิสัมภิทานี้  ชื่อว่า  มีสัททะคือ  เสียง
เป็นอารมณ์   มิได้มีบัญญัติเป็นอารมณ์.  เพราะเหตุไร  ?  เพราะพระ-
อริยบุคคลได้ยินเสียงแล้วย่อมรู้ว่า      นี้เป็นสภาวนิรุตติ,  นี้มิใช่สภาว-
นิรุตติ.   จริงอยู่    พระอริยบุคคลผู้บรรลุนิรุตติปฏิสัมภิทา   ครั้นเขาพูด
ว่า      ผัสโส        ก็ย่อมรู้ว่า       นี้เป็นสภาวนิรุตติ,   ครั้นเขาพูดว่า
ผสฺสา   หรือ  ผสฺสํ        ก็ย่อมรู้ว่า      นี้มิใช่สภาวนิรุตติ         แม้ใน
สภาวธรรมทั้งหลายมีเวทนาเป็นต้น   ก็นัยนี้เหมือนกัน.
         ถามว่า    ก็พระอริยบุคคลผู้บรรลุนิรุตติปฏิสัมภิทานี้จะรู้หรือไม่
รู้คำอื่น  คือเสียงแหงพยัญชนะอันกล่าวถึงนาม,  อาขยาต,  อุปสัค,
และนิบาต.
         ตอบว่า   พระอริยบุคคลผู้บรรลุนิรุตติปฏิสัมภิทานั้น ครั้นได้
ยินเสียงแล้วก็รู้ว่า      นี้เป็นสภาวนิรุตติ,  นี้มิใช่สภาวนิรุตติ  ด้วย
เหตุสำคัญอันใด,   ก็จักรู้คำนั้นด้วยเหตุสำคัญอันนั้น,   แต่ข้อนี้มีผู้กล่าว