เฉพาะ ๑   การทำให้แจ้งด้วยการทำให้เป็นอารมณ์ ๑.
            ธรรมทั้งหลายเหล่าใด  จัดจำแนกเข้าฝ่ายเสื่อม  กล่าวคือเป็นไป
ในฝ่ายแห่งความเสื่อมด้วยสามารถแห่งการกำเริบขึ้นแห่งธรรมอันเป็น
ข้าศึก    ฉะนั้น    ธรรมทั้งหลายเหล่านั้น  จึงชื่อว่า   หานภาคิยา - อัน
เป็นส่วนแห่งความเสื่อม.
            ธรรมทั้งหลายเหล่าใด    จัดจำแนกเข้าในฝ่ายดำรงอยู่  กล่าวคือตั้ง
อยู่   ด้วยสามารถแห่งการตั้งมั่นแห่งสติตามสมควรแก่ธรรมนั้น   ฉะนั้น
ธรรมทั้งหลายเหล่านั้น   จึงชื่อว่า   €ิติภาคิยา - อันเป็นส่วนแห่งการ
ดำรงอยู่.
            ธรรมทั้งหลายเหล่าใด  จัดจำแนกเข้าในฝ่ายคุณวิเศษด้วยสามารถ
แห่งการบรรลุคุณพิเศษในเบื้องบน     ฉะนั้น   ธรรมทั้งหลายเหล่านั้น
จึงชื่อว่า   วิเสสภาคิยา - อันเป็นส่วนแห่งคุณพิเศษ.
            ธรรมใด  ย่อมชำแรก  ย่อมทำลาย   กองโลภะ  โทสะ    โมหะ
ซึ่งยังไม่เคยจำแรก  ไม่เคยทำลาย   ฉะนั้น  ธรรมนั้นจึงชื่อว่า  นิพ-
เพธะ - ผู้ทำลาย   คือ  อริยมรรค,  ธรรมทั้งหลายเหล่าใด   ย่อมจัด
จำแนกเข้าในฝ่ายทำลายนั้น   ด้วยสามารถแห่งการตั้งขึ้นแห่งสัญญามน-
สิการอันสหรคตด้วยนิพพิทา - ความเบื่อหน่าย   ฉะนั้น  ธรรมทั้งหลาย
เหล่านั้น   จึงชื่อว่า   นิพเพธภาคิยา - อันเป็นส่วนแห่งความเบื่อ
หน่าย.

            คำว่า  สพฺเพ   สงฺขารา -  สังขารทั้งปวง    ได้แก่   ธรรมอัน
เป็นไปกับด้วยปัจจัยทั้งปวง.    ก็ธรรมเหล่านั้น   ชื่อว่า   สังขตธรรม-
ธรรมอันมีปัจจัยปรุงแต่งแล้ว.         ธรรมเหล่าใดอันปัจจัยทั้งหลาย
ปรุงแต่งขึ้น  ฉะนั้น   ธรรมเหล่านั้น  จึงชื่อว่า   สังขาร,   สังขารเหล่านั้น
นั่นแหละ  ท่านกล่าวให้แปลกออกไปว่า  สังขตา  เพราะถูกปัจจัยทั้งหลาย
กระทำขึ้น.   รูปธรรมและอรูปธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ในอรรถกถาท่าน
กล่าวว่า   อภิสังขตสังขาร    เพราะเกิดแต่กรรม.     แม้อภิสังขตสังขาร
เหล่านั้น     ก็ย่อมสงเคราะห์เข้าใน  สังขตสังขาร    ดุจในคำเป็นต้นว่า
อนิจฺจา   วต  สงฺขารา - สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ๑    ดังนี้.
            สังขารทั้งหลาย      องค์ธรรมได้แก่กุศลอกุศลเจตนาในภูมิ ๓ มี
อวิชชาเป็นปัจจัย  มาแล้วในคำเป็นต้นว่า  ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย  บุรุษ
บุคคลนี้   ตกอยู่ในอำนาจอวิชชา   ย่อมตกแต่งสังขารอันเป็นบุญ
แต่บาป๒    ดังนี้   ชื่อว่า   อภิสังขรณกสังขาร.
            ความเพียรอันเป็นไปทางกายและทางใจ        มาในคำเป็นต้นว่า
คติแห่งอภิสังขารมีอยู่เท่าใด,    ก็ไปเท่านั้น  เหมือนกับถูกตรึงตั้งอยู่๓  ดังนี้
ชื่อว่า   ปโยคาภิสังขาร.
๑. ที. มหา. ๑๐/๑๔๗.     ๒. สํ. นิ. ๑๖/๑๙๑.  ๓. อง. ติก. ๒๐/๔๕๔.