วิตกวิจาร  ปรุงแต่งวาจา  มาแล้วในคำเป็นต้นว่า  ดูก่อนวิสาขะ-
อุบาสกผู้มีอายุ     เมื่อภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ    วจีสังขารดับก่อนแต่
นั้น   กายสังขารดับ   ต่อไปจิตสังขารจึงดับ๑   ฉะนั้น   จึงชื่อว่า   วจีสัง-
ขาร.
            อัสสาสะปัสสาสะ - ลมหายใจเข้าออก  ย่อมตกแต่งกาย   ฉะนั้น
จึงชื่อว่า    กายสังขาร.
            สัญญาด้วย    เวทนาด้วย    ย่อมตกแต่งจิต    ฉะนั้น   จึงชื่อว่า
จิตตสังขาร.   แต่ในที่นี้ท่านประสงค์เอา  สังขตสังขาร.
            ชื่อว่า   อนิจจา - ไม่เที่ยง     เพราะอรรถว่า   มีแล้วกลับไม่มี.
ชื่อว่า   ทุกขา - เป็นทุกข์   เพราะอรรถว่า   เบียดเบียน.
            คำว่า   สพฺเพ  ธมฺมา - ธรรมทั้งปวง   ท่านกล่าวรวมเอาพระ-
นิพพานเข้าไว้ด้วย.  ชื่อว่า  อนัตตา เพราะอรรถว่า  ไม่เป็นไปในอำนาจ.
            ในเมื่อควรจะกล่าวว่า  ทุกฺขสมุทโย  ทุกฺขนิโรโธ    ดังนี้    ท่าน
ก็ทำให้เป็นลิงควิปลาสเสียว่า   ทุกฺขสมุทยํ  ทุกฺขนิโรธํ  ดังนี้  ดุจใน
คำเป็นต้นว่า   อิทํ  ทุกฺขํ   อริยสจฺจํ   ดังนี้  แต่พระอริยะเจ้าทั้งหลายมี
พระพุทธเจ้าเป็นต้น   ย่อมแทงตลอด    ฉะนั้น  ท่านจึงกล่าวว่า   อริย-
สจฺจานิ     อริยสัจทั้งหลาย   ดังนี้.
            ชื่อว่า   อริยสัจ   เพราะเป็นสัจจะของพระอริยเจ้าดุจดังที่พระ-
ผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า
๑. ม. มู. ๑๒/๕๑๐.

                   ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    อริยสัจ ๔ เหล่านี้ ฯลฯ
            ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย   อริยสัจ ๔ เหล่านี้แล   พระ-
            อริยเจ้าทั้งหลายย่อมแทงตลอด,         เพราะฉะนั้น
            จึงเรียกกว่า   อริยสัจ.
            ชื่อว่า   อริยสัจ  เพราะสำเร็จความเป็นอริยะ  เพราะตรัสรู้พร้อม
เฉพาะซึ่งอริยสัจทั้งหลายเหล่านั้น    ดุจดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า
                   พระตถาคตเป็นพระอริยะในโลก    พร้อมทั้ง
            เทวโลก   ฯลฯ  พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์,  เพราะ
            ฉะนั้น  จึงเรียกว่า   อริยสัจ๑.
            และชื่อว่า    อริยสัจ     เพราะเป็นสัจจะอันประเสริฐ      ดุจดังที่
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า
                   ตถาคต  อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า     เพราะ
            ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอริยสัจ  ๔   เหล่านี้แล     ตาม
            ความเป็นจริง        เพราะฉะนั้นบัณฑิตจึงเรียกว่า
            อริยะ๒.
            คำว่า   อริยานิ - อันประเสริฐ   คือ  ไม่ผิดเพี้ยน,   อธิบายว่า
ไม่หลอกลวง.  ดุจดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า
๑. สํ. มหา. ๑๙/๑๗๐๘.      ๒. สํ. มหา. ๑๙/๑๗๐๓.