๑๗๔ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑
| ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ เหล่านี้แล | ||
| เป็นของจริงแท้ ไม่แปรผัน ไม่เป็นอย่างอื่น, | ||
| เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ๑. | ||
| คำว่า สจฺจานิ - สัจจะทั้งหลาย ความว่า หากจะถามว่า | ||
| อะไรเป็นอรรถของสัจจะเล่า ? ก็มีคำตอบว่า ธรรมใดไม่วิปริตดุจดังมายา | ||
| เป็นธรรมที่ทำให้เข้าใจผิดพลาด ดุจพยับแดดเป็นดุจตัวตนด้วยการ | ||
| คาดคะเนเอาของพวกเดียรถีย์หาสภาวะมิได้ ย่อมปรากฏแก่ผู้พิจารณา | ||
| ด้วยปัญญาจักษุ, ธรรมเป็นแล เป็นโคจรของอริยญาณ โดยประการ | ||
| แห่ง สันติ - ความสงบ และ นิยยาน - การนำออก จากแดนเกิด | ||
| แห่งความลำบาก และโดยความเป็นจริงอันไม่วิปริต. ความเป็นจริงคือ | ||
| ความแท้ความไม่วิปริตนี้ พึงทราบว่าเป็นอรรถะของสัจจะ ดุจลักษณะ | ||
| แห่งไฟ และดุจปกติของโลก. ความพิสดาร ดุจดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้า | ||
| ตรัสไว้ว่า | ||
| ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ | ||
| เธอทั้งหลายพึงทำความเพียรเพื่อรู้ตามเป็นจริงว่า นี้ | ||
| ทุกข์ เป็นของจริงแท้ ไม่แปรผัน ไม่เป็นอย่างอื่น๒. | ||
| ๑. สํ. มหา. ๑๙/๑๗๐๗. ๒. สํ. มหา. ๑๙/๑๖๙๗. | ||
| อีกอย่างหนึ่ง | ||
| ทุกข์เป็นของทำให้ลำบาก นอกจากทุกข์ไม่ | ||
| มีสิ่งใดทำให้ลำบาก สิ่งนี้จึงเรียกว่าสัจจะ เพราะ | ||
| นิยามว่าทำให้ลำบาก, เว้นจากสิ่งนั้นเสียแล้ว | ||
| ทุกข์ไม่มีมาจากสิ่งอื่น ด้วยเหตุที่สิ่งนั้นเป็นเหตุ | ||
| แห่งทุกข์โดยแน่นอน จึงเรียกสิ่งนั้นว่าวิสัตติกา- | ||
| คือตัณหาว่าเป็นสัจจะ, ความสงบอื่นจากพระนิพ- | ||
| พานไม่มี เพราะฉะนั้น ความดับทุกข์จึงเป็นความ | ||
| จริง ด้วยเหตุที่พระนิพพานนั้นเป็นความดับทุกข์ | ||
| อย่างแน่นอน. ทางนำออกนอกจากอริยมรรคไม่มี | ||
| เพราะฉะนั้น อริยมรรคจึงเป็นความจริง เพราะ | ||
| เป็นความนำออกอย่างแท้จริง, เพราะเหตุนั้น | ||
| บัณฑิตทั้งหลายจึงได้กล่าวว่า ความเป็นจริงอันไม่ | ||
| วิปลาสจากความจริง ในธรรมแม้ทั้ง ๔ มีทุกข์ | ||
| เป็นต้น ว่าเป็นอรรถะแห่งสัจจะเป็นพิเศษ ดังนี้. | ||
| ก็ สัจจะ ศัพท์นี้ ย่อมปรากฏในอรรถเป็นอเนก คือ | ||
| ย่อมปรากฏในอรรถว่า วาจาสัจจะ ได้ในคำเป็นต้นว่า บุคคล | ||
| พึงกล่าวความจริง ไม่พึงโกรธ๑ดังนี้. | ||
| ๑. ขุ. ธ. ๒๕/๒๗. | ||