ผิดเพี้ยนทั้งในอรรถและในธรรมนั้น,  ในคำพูดอันเป็นสภาวนิรุตติ
ของพระอริยบุคคลผู้ทำสภาวนิรุตติศัพท์ที่เขาพูดแล้ว   กล่าวแล้ว   เปล่ง
ออกแล้ว   ให้เป็นอารมณ์แล้ว  พิจารณาอยู่.   ในมาคธีมูลภาษาของสัตว์
ทั้งหลายอันเป็นสภาวนิรุตติ        เพราะสภาวนิรุตตินั้นบัณฑิตรับรองว่า
เป็นธรรมนิรุตติอย่างนี้ว่า  นี้เป็นสภาวนิรุตติ,  นี้มิใช่สภาวนิรุตติ
ชื่อว่า  นิรุตติปฏิสัมภิทา.
         ด้วยประการฉะนี้    นิรุตติปฏิสัมภิทานี้  ชื่อว่า  มีสัททะคือ  เสียง
เป็นอารมณ์   มิได้มีบัญญัติเป็นอารมณ์.  เพราะเหตุไร  ?  เพราะพระ-
อริยบุคคลได้ยินเสียงแล้วย่อมรู้ว่า      นี้เป็นสภาวนิรุตติ,  นี้มิใช่สภาว-
นิรุตติ.   จริงอยู่    พระอริยบุคคลผู้บรรลุนิรุตติปฏิสัมภิทา   ครั้นเขาพูด
ว่า      ผัสโส        ก็ย่อมรู้ว่า       นี้เป็นสภาวนิรุตติ,   ครั้นเขาพูดว่า
ผสฺสา   หรือ  ผสฺสํ        ก็ย่อมรู้ว่า      นี้มิใช่สภาวนิรุตติ         แม้ใน
สภาวธรรมทั้งหลายมีเวทนาเป็นต้น   ก็นัยนี้เหมือนกัน.
         ถามว่า    ก็พระอริยบุคคลผู้บรรลุนิรุตติปฏิสัมภิทานี้จะรู้หรือไม่
รู้คำอื่น  คือเสียงแหงพยัญชนะอันกล่าวถึงนาม,  อาขยาต,  อุปสัค,
และนิบาต.
         ตอบว่า   พระอริยบุคคลผู้บรรลุนิรุตติปฏิสัมภิทานั้น ครั้นได้
ยินเสียงแล้วก็รู้ว่า      นี้เป็นสภาวนิรุตติ,  นี้มิใช่สภาวนิรุตติ  ด้วย
เหตุสำคัญอันใด,   ก็จักรู้คำนั้นด้วยเหตุสำคัญอันนั้น,   แต่ข้อนี้มีผู้กล่าว

ปฏิเสธว่า     นี้มิใช่กิจของปฏิสัมภิทา     แล้วกล่าวว่า     ธรรมดาภาษา
สัตว์ทั้งหลายย่อมเรียนเอาได้      แล้วยกอุทาหรณ์นี้ขึ้นมาสาธกว่า
         จริงอยู่   มารดาและบิดา    เอากุมารน้อยในคราวยังเป็นทารกอยู่
ให้นอนบนเตียงหรือ   แล้วพูดภาษานั้น ๆ ทำกิจนั้น ๆ อยู่.  ทารกกำหนด
ภาษานั้น ๆ ของมารดาและบิดาเหล่านั้นว่า      คำนี้ท่านผู้นี้พูด,  คำนี้
ท่านผู้นี้พูด        ครั้นวันผ่านมาเวลาผ่านไป  ก็ย่อมรู้ภาษาทั้งหมดได้.
มารดาเป็นชาวทมิฬ,   บิดาเป็นชาวอันธกะ    ทารกของมารดาบิดาเหล่า
นั้น    ถ้าได้ยินคำพูดของมารดาก่อน,      ก็จักพูดภาษาทมิฬ     ถ้าได้ยิน
คำพูดของบิดาก่อนก็จักพูดภาษาอันธกะ. แต่ถ้าไม่ได้ยินคำพูดของมารดา
และบิดาทั้ง ๒ นั้น   ก็จักพูดภาษามาคธี๑
         แม้ทารกใดเกิดในป่าใหญ่ไม่มีบ้าน      คนอื่นที่ชื่อว่าจะพูดด้วย
ก็ไม่มีในที่นั้น,    ทารกนั้นเมื่อจะเริ่มพูดตามธรรมดาของตน    ก็จักพูด
ภาษามาคธีนั้นแล.    ภาษามาคธีมีมากในที่ทั้งปวง   คือ  ในนรก,  ใน
กำเนิดดิรัจฉาน,   ในเปตติวิสัย,   ในมนุษยโลก   ในเทวโลก.     บรรดา
ภาษาของสัตว์ในภูมินั้น  ๆ  ภาษาที่เหลือ  เช่น  โอฏฏภาษา,   กิราตภาษา,
อันธกภาษา,     โยนกภาษาและทมิฬภาษาเป็นต้น   ย่อมดิ้นได้,   มาคธี-
ภาษานี้เพียงภาษาเดียวเท่านั้น     นับว่าเป็นพรหมโวหารและอริยโวหาร
ตามเป็นจริง   ย่อมไม่ดิ้น.
๑. มาคธิกภาสํ = ภาษาของชนชาวมคธ.