แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า   เมื่อจะทรงยกพระพุทธพจน์คือพระ-
ไตรปิฎกขึ้นสู่แบบแผน   ก็ทรงยกขึ้นไว้ในภาษามาคธีเท่านั้น.     เพราะ
เหตุไร ?     ก็เพราะเพื่อจะนำอรรถะมาให้รู้ได้โดยง่าย.     จริงอยู่   พระ-
พุทธพจน์ที่ยกขึ้นสู่แบบแผนด้วยมาคธีภาษา      ยังไม่บรรลุถึงคลองแห่ง
โสตประสาทของพระอริยบุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทานั้น    เป็นการเนิ่นช้า.
แต่เมื่อโสตประสาทพอพระพุทธพจน์กระทบแล้วเท่านั้น  เนื้อความก็
ปรากฏตั้งร้อยนัย     พันนัย.     ก็พระพุทธพจน์ที่ยกขึ้นสู่แบบแผ่นด้วย
ภาษาอื่น    ก็ย่อมต้องเรียนเอาแบบตีความแล้วตีความเล่า.  อันธรรมดาว่า
การเรียนพระพุทธพจน์แม้มากมายแล้วบรรลุปฏิสัมภิทา       ย่อมไม่มีแก่
ปุถุชน,   แต่พระอริยสาวกที่จะชื่อว่าไม่บรรลุปฏิสัมภิทานั้น  ย่อมไม่มีเลย.
         บทว่า  าเณสุ  านํ  ความว่า  ความรู้แตกฉานในญาณทั้ง  ๓
เหล่านั้น           ของพระอริยบุคคลผู้กระทำญาณอันมีในที่ทั้งปวงให้เป็น
อารมณ์แล้วพิจารณาอยู่,      หรือว่า   ญาณอันถึงความกว้างขวางในญาณ
ทั้ง  ๓  เหล่านั้น   ด้วยสามารถแห่งอารมณ์และกิจเป็นต้น    ชื่อว่าปฏิภาณ
ปฏิสัมภิทา.
         ก็บัณฑิตพึงทราบ   ปฏิสัมภิทา ๔  เหล่านี้ว่า   ย่อมถึงซึ่งประเภท
ในฐานะ  ๒.     ย่อมผ่องใสด้วยเหตุ  ๕.      ย่อมถึงซึ่งประเภทในฐานะ    ๒
เป็นไฉน  ?   คือ   ในเสกขภูมิ  ๑  อเสกขภูมิ  ๑.

         ใน ๒ ภูมินั้น    ปฏิสัมภิทาของพระมหาเถระ  ๘๐  องค์  มีพระ-
เถระผู้มีนามอย่างนี้  คือ  พระสารีบุตรแถระ.    พระมหาโมคคัลลานเถระ,
พระมหากัสสปเถระ,  พระมหากัจจายนเถระ,     พระมหาโกฏฐิตเถระ
เป็นต้น   ถึงซึ่งประเภทใน   อเสกขภูมิ,   ปฏิสัมภิทาของพระอริยบุคคล
ทั้งหลายมีพระอริยบุคคลผู้มีนามอย่างนี้    คือพระอานนทเถระ,    ท่าน
จิตตคฤหบดี    ท่านธรรมมิกอุบาสก,   ท่านอุบาลีคฤหบดี,   ขุชชุตตรา-
อุบาสิกา   เป็นต้น   ถึงซึ่งประเภทใน  เสกขภูมิ,    ปฏิสัมภิทาย่อมถึงซึ่ง
ประเภทในภูมิ  ๒  เหล่านี้  ด้วยประการฉะนี้.
         ปฏิสัมภิทา   ย่อมผ่องใสด้วยเหตุ   ๕  ประการ   เป็นไฉน ?   ย่อม
ผ่องใสด้วยเหตุ  ๕  ประการ   คือ   ด้วยอธิคม,    ด้วยปริยัติ,    ด้วย
สวนะ,   ด้วยปริปุจฉา,   ด้วยบุปพพโยคะ.
         ในเหตุ  ๕  ประการเหล่านั้น  การบรรลุพระอรหัต  ชื่อว่า  อธิคม.
ก็ปฏิสัมภิทาของผู้บรรลุพระอรหัต  ย่อมผ่องใส.
         พระพุทธพจน์  ชื่อว่า   ปริยัติ.    ก็ปฏิสัมภิทาของผู้เรียนพระ-
พุทธพจน์นั้น   ย่อมผ่องใส.
         การฟังพระสัทธรรม  ชื่อว่า   สวนะ.   ก็ปฏิสัมภิทาของผู้สนใจ
เรียนธรรมโดยเคารพ  ย่อมผ่องใส.