๒๑๘ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑
| ธรรมชาติใดย่อมนำมาซึ่งชีวิต ฉะนั้น ธรรมชาตินั้น ชื่อว่า |
| ชิวหา - ลิ้น, หรือ ชื่อว่า ชิวหา เพราะอรรถว่า ลิ้มรส. ชิวหานั้น |
| ยังความเป็นวัตถุและทวารตามสมควรแก่จิตในวิถี มีชิวหาวิญญาณจิต |
| เป็นต้นให้สำเร็จ ตั้งอยู่ ณ ตำแหน่ง มีสัณฐานดังปลายกลีบดอกอุบล |
| แตก ในท่ามกลางแผ่นลิ้นเบื้องบนเว้นปลายสุด, โคนและข้าง ๆ แห่ง |
| สสัมภารชิวหา. |
| สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีซึ่งธรรมชาตินั้น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้น |
| ชื่อว่า รสะ - รส, อธิบายว่า ย่อมชอบใจ. |
| ธรรมชาติใด เป็นบ่อเกิดแห่งสาสวธรรมทั้งหลาย อันบัณฑิต |
| เกลียด ฉะนั้น ธรรมชาตินั้น ชื่อว่า กายะ - กาย. คำว่า อาโย |
| แปลว่า ประเทศเป็นที่เกิดขึ้น. ความเป็นไปแห่งอุปาทินนรูปในกายนี้ |
| อยู่ตราบใด ตราบนั้นกายประสาทนั้นยังความเป็นวัตถุและทวารตาม |
| สมควรแก่จิตในวิถี มีกายวิญญาณจิตเป็นต้นให้สำเร็จตั้งอยู่ที่กายนั้น |
| โดยมาก. |
| ธรรมชาติใด ย่อมถูกต้อง ฉะนั้น ธรรมชาตินั้น ชื่อว่า |
| โผฏฐัพพะ - กระทบ. |
| ธรรมชาติใด ย่อมรู้ ฉะนั้น ธรรมชาตินั้น ชื่อว่า มโน- |
| ใจ, อธิบายว่า ย่อมรู้อารมณ์ต่าง ๆ. |
| ธรรมชาติใด ย่อมทรงไว้ซึ่งลักษณะของตน ฉะนั้น ธรรม- | ||
| ชาตินั้น ชื่อว่า ธัมมะ - ธรรมารมณ์. | ||
| คำว่า มโน - ใจ ได้แก่ ภวังคจิตที่เป็นไปกับด้วยการรับอารมณ์. | ||
| คำว่า ธมฺมา ได้แก่ ธรรมคือธรรมารมณ์มี ๑๒ ประเภท๑. | ||
| คำว่า มโนวิาณํ - มโนวิญญาณจิต ได้แก่ มโนวิญญาณ | ||
| ที่ทำชวนกิจ. คำว่า มโนสมฺผสฺโส - มโนสัมผัสสะ ได้แก่ ผัสสเจตสิก | ||
| ที่ประกอบกับมโนวิญญาณนั้น. มโนสัมผัสสะนั้น เป็นปัจจัยแก่เวทนา | ||
| ๑. จิตและเจตสิกรับอารมณ์โดยแน่นอน | ||
| มีอารมณ์ ๑๒ ประเภท คือ :- | ||
| ๑. กามอารมณ์ = กามจิต ๕๔ เจตสิก ๕๒ รูป ๒๘ | ||
| ๒. มหัคคตอารมณ์ = มหัคคตจิต ๒๗ เจตสิก ๓๕ | ||
| ๓. นิพพานอารมณ์ = นิพพาน | ||
| ๔. นามอารมณ์ = จิต เจตสิก นิพพาน | ||
| ๕. รูปอารมณ์ = รูป ๒๘ | ||
| ๖. ปัจจุบันอารมณ์ = จิต เจตสิก รูป | ||
| ๗. อดีตอารมณ์ = จิต เจตสิก รูป | ||
| ๘. กาลวิมุตติอารมณ์ = นิพพาน บัญญัติ | ||
| ๙. บัญญัติอารมณ์ = อัตถบัญญัติ สัททบัญญัติ | ||
| ๑๐. ปรมัตถอารมณ์ = จิต เจตสิก รูป นิพพาน | ||
| ๑๑. อัชฌัตตอารมณ์ = จิต เจตสิก รูป | ||
| ๑๒. พหิทธอารมณ์ = จิต เจตสิก รูป นิพพาน บัญญัติ. | ||