ธรรมชาติใด   ย่อมประคองจิตไว้ในอารมณ์   ฉะนั้น   ธรรมชาติ
นั้น    ชื่อว่า    วิจาระ,    อีกอย่างหนึ่ง    การพิจารณา    ชื่อว่า    วิจาร,
ท่านอธิบายไว้ว่า   การพิจารณาเนือง ๆ.
ธาตุ  ๖
                  ๕]   วิสัชนา ๖    มีวิสัชนาในปฐวีธาตุเป็นต้น    พระธรรม-
เสนาบดีสารีบุตร    แสดงด้วยสามารถการกำหนดนามรูป    โดยสังเขป.
                  ชื่อว่า   ปฐวี-ดิน   เพราะเป็นธรรมชาติแผ่ไป.
                  ธรรมชาติใด     ย่อมเอิบอาบ    หรือว่า   ย่อมไหลไปและเกาะกุม
ฉะนั้น   ธรรมชาตินั้น  ชื่อว่า  อาโป-น้ำ.
                  ธรรมชาติใด   ย่อมทำให้ร้อน  ฉะนั้น    ธรรมชาตินั้น   ชื่อว่า
เตโช - ไฟ.
                  ธรรมชาติใด     ย่อมพัดไป    ฉะนั้น   ธรรมชาตินั้น    ชื่อว่า
วาโย - ลม.
                  ธรรมชาติใด  อันใคร ๆ  ย่อมขีดไม่ได้  เขียนไม่ได้   คือ  อัน
ใคร ๆ   ไม่อาจที่จะไถ,   ตัด,   หรือทำลายได้   ฉะนั้น    ธรรมชาตินั้น
ชื่อว่า   อากาโส - อากาส.
                  ชื่อว่า   ธาตุ  เพราะอรรถว่า  มิใช่สัตว์.

กสิณ  ๑๐
                 วิสัชนา  ๑๐  มีวิสัชนาในปฐวีกสิณเป็นต้น   พระธรรมเสนาบดี
สารีบุตร ได้แสดงด้วยสามารถแห่งกสิณภาวนา.
                   ดวงกสิณด้วยสามารถการแผ่ไปในอารมณ์ทั้งสิ้นก็ดี,       นิมิตที่
ปรากฏที่ดวงกสิณนั้นก็ดี,    ฌานมีดวงกสิณนั้นเป็นอารมณ์ก็ดี      ท่าน
เรียกว่า    กสิณ.    แต่ในที่นี้ท่านประสงค์เอาฌาน.    คือ   ฌาน ๔   มี
มหาภูตเป็นกสิณเป็นอารมณ์  ในเบื้องต้น,  จากนั้น  ฌาน  ๔  มีวัณณ-
กสิณเป็นอารมณ์   ในเบื้องปลาย.
                  ปริจเฉทากาส   ๑,   ฌานมีปริจเฉทากาสนั้นเป็นอารมณ์   ๑,
กสิณุคฆาฏิมากา  ๑,  และอากาสานัญจายตนฌาน  มีกสิณุคฆาฏิมากาส
นั้นเป็นอารมณ์    ท่านเรียกว่า  อากาสกสิณ.
                 จิตที่รู้อากาสานัญจายตนฌาน ๑,   วิญญาณัญจายตนฌานมีอากา-
สานัญจายตนฌานนั้นเป็นอารมณ์ ๑  ท่านเรียกว่า   วิญญาณกสิณ.
อาการ ๓๒
                    ๖]    วิสัชนา ๓๒    มีวิสัชนาเกสาเป็นตัน    พระธรรมเสนาบดี
สารีบุตร  ได้แสดงด้วยสามารถกรรมฐานมีอาการ ๓๒ เป็นอารมณ์.  ก็
เมื่ออาการ  ๓๒   มีเกสาเป็นต้นเหล่านั้นปรากฏโดยความเป็นของปฏิกูล