คือจิตและเจตสิก     ในบรรดาจักขุและรูปเป็นต้นเป็นทวารและอารมณ์
นั้น ๆ   ย่อมมา   ย่อมตั้งขึ้น   ย่อมสืบต่อ   คือย่อมพยายามโดยกิจของ
ตนๆ   มีการเสวยอารมณ์เป็นต้น.   และมีคำอธิบาย   ท่านกล่าวไว้อีกว่า
ก็ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่านั้น  ย่อมแผ่ไปสู่ธรรมเหล่านั้น  ในธรรม
อันเป็นทางมา.    และยังมีคำอธิบาย    ท่านกล่าวไว้อีกว่า    สังสารทุกข์
สืบต่อกันไปอย่างมากมายเป็นไปในสงสารอันยืดยาวนานหาที่สุดมิได้นี้
ยังไม่หมุนกลับตราบใด   ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่านั้น    ก็ย่อมนำไป
คือย่อมให้เป็นไปอยู่ตราบนั้น.
           อีกอย่างหนึ่ง  ชื่อว่า  อายตนะ  เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่,  เพราะ
อรรถว่าเป็นบ่อเกิด,     เพราะอรรถว่าเป็นที่ประชุมลง,    เพราะอรรถว่า
เป็นถิ่นที่เกิด,   และเพราะอรรถว่าเป็นการณะ.
          จริงอย่างนั้น  ในทางโลก   ที่เป็นที่อยู่   ท่านเรียกว่า    อายตนะ
ได้ในคำเป็นต้นว่า    อิสฺสรายตนํ - ที่อยู่ของพระอิศวร,    วาสุเทวา-
ยตนํ - ที่อยู่ของวาสุเทพ.
          บ่อเกิดท่านเรียกว่า อายตนะ  ได้ในคำเป็นต้นว่า สุวณฺณายตนํ
-บ่อทอง,  รชตายตนํ - บ่อเงิน.
          แต่ในทางศาสนา    ที่เป็นที่ประชุมลง   ท่านเรียกว่า    อายตนะ
ได้ในคำเป็นต้นว่า    มโนรเม    อายตเน    เสวนฺติ    นํ   วิหงฺคมา

เหล่าวิหค  ย่อมอาศัยต้นไม้นั้น  ประชุมกันในที่เป็นที่รื่นรมย์ใจ๑.
                  ถิ่นเป็นที่เกิด    ท่านเรียกว่า    อายตนะ     ได้ในคำเป็นต้นว่า
ทกฺขิณาปโถ  คุนฺนํ อายตนํ - ทักษิณาบถ  ถิ่นเป็นที่เกิดแห่งโค
ทั้งหลาย.
                    การณะท่านเรียกว่า     อายตนะ     ได้ในคำเป็นต้นว่า    ตตฺร
ตเตรฺว  สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ  สติ อายตเน๒ เมื่ออายตนะ  คือเหตุ
เป็นเครื่องระลึกมีอยู่   เธอก็จะบรรลุผลในธรรมคืออภิญญานั้น ๆ   แน่
นอน.
                     ธรรมคือจิตและเจตสิกทั้งหลายเหล่านั้น      อาศัยอยู่ที่จักขุวัตถุ-
เป็นต้น     เพราะเนื่องด้วยการอาศัยจักขุวัตถุเป็นต้นนั้นอยู่     ฉะนั้น
จักขุเป็นต้นนั้น   จึงชื่อว่าเป็นที่อาศัยอยู่แห่งจิตและเจตสิกเหล่านั้น.
                     ธรรมคือจิตและเจตสิกทั้งหลายเหล่านั้น  เกิดที่จักขุวัตถุเป็นต้น
เพราะมีจักขุวัตถุเป็นต้นนั้นเป็นที่อาศัย     และเพราะมีจักขุวัตถุเป็นต้น
นั้นเป็นอารมณ์  ฉะนั้น  จักขุวัตถุเป็นต้น  จึงชื่อว่าเป็นบ่อเกิดแห่งจิต
และเจตสิกเหล่านั้น.
                    จักขุเป็นต้น   เป็นที่ประชุมแห่งธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่านั้น
เพราะประชุมลงด้วยสามารถแห่งวัตถุทวารและอารมณ์     ในทวารนั้น ๆ.
๑. องฺ.ปญฺจก. ๒๒/๓๘.  องฺ.ปญฺจก. ๒๒/๒๓.