สัญญาแห่งฌานพร้อมด้วยสัมปยุตธรรมนั้นไม่มี      ไม่มีสัญญา
ก็หามิได้  เพราะไม่มีสัญญาหยาบ   มีแต่สัญญาละเอียด   ฉะนั้น  ชื่อว่า
เนวสัญญานาสัญญา,     เนวสัญญานาสัญญานั้นด้วย    เป็นอายตนะด้วย
เพราะนับเนื่องด้วยมนายตนะและธรรมมายตนะ  ฉะนั้น  จึงชื่อว่า  เนว-
สัญญานาสัญญายตนะ.
          อีกนัยหนึ่ง   สัญญาในฌานนี้   ชื่อว่า  เป็นสัญญาไม่ได้  เพราะ
ไม่สามารถทำกิจสัญญาให้ชัดเจนได้,   และชื่อว่า  ไม่มีสัญญาเลยก็ไม่ได้
เพราะยังมีอยู่โดยสังขารธรรมที่ยังเหลืออยู่เป็นสุขุมภาพ     ฉะนั้น    จึง
ชื่อว่า เนวสัญญานาสัญญา,   เนวสัญญานาสัญญานั้นด้วย  เป็นอายตนะ
ด้วย   เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งธรรมที่เหลือ๑   ฉะนั้น  จึงชื่อว่า  เนว-
สัญญานาสัญญายตนะ.   คำนี้เป็นชื่อของสมาบัติอันมีอากิญจัญญายตนะ
เป็นอารมณ์.
           อนึ่ง ในฌานนี้   มิใช่สัญญาจะเป็นอย่างนี้อย่างเดียว  แม้เวทนา
ชื่อว่า เนวเวทนา  นาเวทนา - มีเวทนาก็ไม่ใช่    ไม่มีเวทนาก็ไม่ใช่.
แม้จิต   ก็ชื่อว่า   เนวจิตตะนาจิตตะ - มีจิตก็ไม่ใช่ไม่มีจิตก็ไม่ใช่.   ถึง
ผัสสะ   ก็ชื่อว่า  เนวผัสสะนาผัสสะ  -   มีผัสสะก็ไม่ใช่ไม่มีผัสสะก็ไม่ใช่
๑. เสสธมฺมานํ = แห่งธรรมที่เหลือ : ได้แก่  เจตสิก ๒๙ และจิต ๑  มีสัญญา
เป็นประธาน.

ในสัมปุยุตธรรมที่เหลือ     ก็นัยนี้.    แต่เทศนานี้ท่านทำด้วยหัวข้อว่า
สัญญา.
                            ________________________

ปัจจยาการ  ๑๒
         วิสัชนา  ๑๒  มีวิสัชนาใน  อวิชชา   เป็นต้น   พระธรรมเวนาบดี.
สารีบุตรแสดงด้วยองค์แห่งปฏิจจสมุปบาท.
          กายทุจริตเป็นต้นชื่อว่า  อวินทิยะ   ความว่า  ไม่ควรได้   เพราะ
อรรถว่าไปควรบำเพ็ญ.    ธรรมชาติใด  ย่อมได้ซึ่งอวินทิยะนั้น  ฉะนั้น
ธรรมชาตินั้น  ชื่อว่า  อวิชชา.
            กายสุจริตเป็นต้น  ชื่อว่า  วินทิยะ -  ควรได้  เพราะตรงกันข้าม
กับอวินทิยะนั้น.      ธรรมชาติใด    ย่อมไม่ได้ซึ่งวินทิยะนั้น    ฉะนั้น
ธรรมชาตินั้น  ชื่อว่า  อวิชชา.
           ธรรมชาติใด  ทำอรรถคือกองแห่งขันธ์ทั้งหลายมิให้ปรากฏ.  ทำ
อรรถคือความต่อแห่งอายตนะทั้งหลายมิให้ปรากฏ.      ทำอรรถคือความ
ว่างแห่งธาตุทั้งหลายมิให้ปรากฏ   ทำอรรถคือความเป็นใหญ่แห่งอินทรีย์
ทั้งหลายมิให้ปรากฏ.    ทำอรรถคือความจริงแห่งสัจจะทั้งหลายมิให้ปรา-
กฏ   ฉะนั้น   ธรรมชาตินั้น   ชื่อว่า  อวิชชา,   ทำอรรถ  ๔  อย่างที่กล่าว