๒๖๔    ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑    ๒๖๕
           ในบทเหล่านั้น   บทว่า   อุปฺปาโท - การเกิดขึ้น   ได้แก่    การ
เกิดในภพนี้    เพราะกรรมก่อนเป็นปัจจัย.
           บทว่า    ปวตฺตํ - ความเป็นไป   ได้แก่    ความเป็นไปแห่งการ
เกิดอย่างนั้น.
            บทว่า  นิมิตฺตํ - เครื่องหมาย  ได้แก่  เครื่องหมายสังขารทั้งหมด.
เพราะสังขารของพระโยคาวจรย่อมปรากฏดุจมีซวดทรง    ฉะนั้น   ท่าน
จึงกล่าวว่า   นิมิตฺตํ.
           บทว่า   อายูหนา - ความประมวลมา  ได้แก่   กรรมอันเป็นเหตุ
แห่งปฏิสนธิต่อไป    เพราะว่า  กรรมนั้นท่านเรียกว่า  อายูหนา  เพราะ
อรรถว่าปรุงแต่งปฏิสนธิ.
           บทว่า   ปฎิสนฺธิ   ได้แก่   เกิดต่อไป.    การเกิดนั้นท่านเรียกว่า
ปฏิสนธิ   เพราะสืบต่อกันในระหว่างภพ
            บทว่า   คติ - การไป   ได้แก่  ปฏิสนธิ  ที่ท่านเรียกว่า  คติ  เพราะ
สัตว์ต้องไป.
           บทว่า    นิพฺพตฺติ-  ความบังเกิด    ได้แก่    ความเกิดแห่งขันธ์
ทั้งหลาย.
            บทว่า   อุปฺปตฺติ - อุบัติ    ได้แก่    ความเป็นไปแห่งวิบากที่ท่าน
กล่าวไว้อย่างนี้ว่า  สมาปนฺนสฺส  วา  อุปปนฺนสฺส  วา-ธรรมคือจิต
และเจตสิกของผู้เข้าถึงแล้วหรือผู้อุบัติแล้ว.
           บทว่า   ชาติ - การเกิด   ได้แก่    ความปรากฏครั้งแรกแห่งขันธ์
ของสัตว์ทั้งหลายผู้เกิดในภพนั้น ๆ.
           บทว่า   ชรา - ความเสื่อมโทรม   อธิบายว่า   ชรานั้นมี ๒ อย่าง
คือสังขตลักษณะอันได้แก่ลักษณะที่ตั้งอยู่และเป็นอย่างอื่น ๑      ภพเก่า
แห่งขันธ์อันเนื่องในภพหนึ่งในสันตติ  เป็นที่รู้กันว่ามีฟันหักเป็นต้น    ๑.
ในที่นี้ท่านประสงค์เอาชรานั้น.
           บทว่า    พฺยาธิ - ความเจ็บป่วย  ได้แก่    อาพาธ  ๘  อย่าง   อัน
ตั้งขึ้นเพราะธาตุกำเริบเป็นปัจจัย    คือ   น้ำดี   ๑   เสมหะ  ๑    ลม  ๑
ไข้สันนิบาต ๑  การเปลี่ยนฤดู ๑  การบริหารร่างกายไม่สม่ำเสมอ     ๑
เพียรเกินไป  ๑   วิบากของกรรม  ๑.    ชื่อว่า    พฺยาธิ     เพราะทุกข์
หลายอย่าง  แผดเผา  กลุ้มรุม  หรือ  เพราะทุกข์เบียดเบียนให้เดือดร้อน
หวั่นไหว.
          บทว่า   มรณํ   คือพยาธิเป็นเหตุให้ตาย  มรณะนั้น  มี ๒ อย่าง
คือ   สังขตลักษณะอันมีความเสื่อมเป็นลักษณะ ๑     การตัดขาดการ
เกี่ยวเนื่องกันแห่งชีวิตินทรีย์อันนับเนื่องในภพหนึ่ง   ๑.   ในที่นี้ท่าน
ประสงค์เอามรณะนั้น.
           บทว่า  โสโก   คือ  ความเหี่ยวแห้งใจ  ได้แก่  ความเดือดร้อนใจ
ของผู้ที่ถูกความเสื่อมจากญาติ    สมบัติ  โรค   ศีล   และทิฏฐิ   กระทบ.