บทว่า    สมโถ จ   วิปสฺสนา   จ -  สมถะและวิปัสสนา. ชื่อว่า
สมถะ   เพราะยังธรรมที่เป็นข้าศึก  มีกามฉันทะเป็นต้นให้สงบ   คือให้
หมดไป     สมถะนี้เป็นชื่อของสมาธิ.   ชื่อว่า   วิปัสสนา     เพราะเห็น
ธรรมโดยอาการหลายอย่าง  โดยมีความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น    วิปัส-
สนานี้เป็นชื่อของปัญญา.   ในสองบทนี้    ในทสุตตรปริยายสูตร  ท่าน
กล่าวว่า    เป็นบุพภาค,    และในสังคีติปริยายสูตร   ท่านกล่าวว่า   เจือ
ด้วยโลกิยะและโลกุตระ.
           บทว่า   ตโย  สมาธี  -  สมาธิ ๓  ได้แก่   สมาธิมีวิตกไม่มีวิจาร  ๑
สมาธิไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร   ๑   สมาธิไม่มีทั้งวิตกไม่มีทั้งวิจาร  ๑.   สมาธิ
พร้อมด้วยวิตกเป็นไปด้วยอำนาจสัมปยุตธรรม      ชื่อว่า    สวิตกฺโก,
สมาธิพร้อมด้วยวิจาร   ชื่อว่า  สวิจาโร.   สมาธินั้น   เป็นขณิกสมาธิ-
สมาธิชั่วขณะ  เป็นวิปัสสนาสมาธิ - สมาธิเห็นแจ้ง  เป็นอุปจารสมาธิ-
-  สมาธิเฉียด ๆ ปฐมัชฌานสมาธิ - สมาธิในปฐมฌาน. ชื่อว่า อวิตกฺโก
เพราะสมาธิไม่มีวิตก    ชื่อว่า  วิจารมตฺโต   เพราะในวิตกวิจาร    สมาธิ
มีเพียงวิจารมีประมาณยิ่ง,   อธิบายว่า    สมาธิไม่ถึงการประกอบร่วมกัน
กับวิตกยิ่งกว่าวิจาร.    ในปัญจกนัย    สมาธินั้นเป็นสมาธิในทุติยฌาน,
สมาธิเว้นทั้งสองอย่างนั้น  ไม่มีวิตก  ไม่มีวิจาร.   สมาธินั้น   ในจตุกนัย
เป็นรูปาวจรสมาธิ   มีทุติยฌานเป็นต้น,   ในปัญจกนัยเป็นรูปาวจรสมาธิ
มีตติยฌานเป็นต้น.   สมาธิแม้ทั้ง ๓ เหล่านี้    ก็ยังเป็นโลกิยะอยู่นั่นเอง.
ในสังคีติปริยายสูตร   ท่านกล่าวถึงสมาธิ  ๓ แม้อย่างอื่นอีก  คือ สุญฺต-

สมาธิ -  สมาธิว่างจากราคะ   โทสะ   โมหะ   อนิมิตฺตสมาธิ  -  สมาธิ
ไม่มีราคะ  โทสะ  โมหะเป็นนิมิต   อปฺปณิหิตสมาธิ๑- สมาธิหาราคะ
โทสะ     โมหะเป็นที่ตั้งมิได้    ด้วยเหตุนั้นในที่นี้    ท่านไม่ประสงค์เอา
สมาธิเหล่านั้น.
          บทว่า   จตฺตาโร  สติปฏฺ€านา - สติปัฏฐาน  ๔  ได้แก่  กายานุ-
ปัสสนาสติปัฏฐาน  ๑    เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน ๑    จิตตานุปัสสนา
สติปัฏฐาน   ๒  ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน  ๑.    พระโยคาวจรผู้กำหนด
กาย   โดยวิธี  ๑๔ อย่าง   ในส่วนเบื้องต้น   พึงทราบว่า   เป็นกายานุ-
ปัสสนาสติปัฏฐาน.
            พระโยคาวจรผู้กำหนดเวทนา    โดยวิธี ๙ อย่าง     พึงทราบว่า
เป็นเวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน.
            พระโยคาวจรผู้กำหนดจิต  โดยวิธี  ๑๖ อย่าง  พึงทราบว่า   เป็น
จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน.
           พระโยคาวจรผู้กำหนดธรรม     โดยวิธี  ๕ อย่าง      พึงทราบว่า
เป็นธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน.
           ในที่นี้ท่านไม่ประสงค์เอาโลกุตรธรรม.
           บทว่า   ปญฺจงฺคิโก   สมาธิ - สมาธิมีองค์  ๕  ได้แก่    สมาธิ
ในจตุตถฌาน.   องค์  ๕  คือ  ปีติผรณตา - ปีติซาบซ่าน  ๑  สุขผรณตา
-  ความสุขซาบซ่าน  ๑  เจโตผรณตา -  จิตซาบซ่าน  ๑  อาโลกผรณตา
-  แสงสว่างแผ่ซ่าน  ๑   ปัจจเวกขณนิมิต - การพิจารณาเป็นนิมิต ๑.
 ๑. ที. ปา. ๑๑/๒๒๘.