๓๘๐ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑
| นับเนื่อง คือ หยั่งลงภายใน ในวัฏฏะเป็นไปในภูมิ ๓, ที่ชื่อว่า |
| อปริยาปนฺนา - การไม่นับเนื่อง เพราะอรรถว่า ไม่นับเนื่องในวัฏฏะ |
| เป็นไปในภูมิ ๓ นั้น จึงเป็น โลกุตระ. |
| หากถามว่า เพราะเหตุไรท่านจึงไม่กล่าวถึงการเจริญธรรมที่เป็น |
| กามาวจรกุศลเล่า ? ตอบว่า เพราะเมื่อการเจริญยังไม่ถึงขั้นอัปปนา |
| ท่านประสงค์เอาการเจริญในอภิธรรม ดังที่ท่านกล่าวไว้ในอภิธรรม |
| นั้นว่า |
| พระโยคาวจรไม่ได้สดับจากผู้อื่น ย่อม |
| ได้เฉพาะซึ่งขันติ ทิฏฐิ รุจิ มุติ - ความรู้ เปกขะ- |
| ความเพ่ง ธัมมนิชฌานักขันติ - ขันติคือความเพ่ง |
| ธรรม อันเป็นอนุโลมเห็นปานนี้ คือ รูป เวทนา |
| สัญญา สังขาร วิญญาณ อันเป็นกัมมสกตาญาณ |
| หรือสัจจานุโลมิกญาณ ในกัมมายตนะ สิปปายตนะ |
| วิทยฐานะ อันจัดไว้ด้วยโยคะ เป็นของไม่เที่ยง |
| นี้ท่านกล่าวว่า จินตามยปัญญา. อีกอย่างหนึ่ง |
| พระโยคาวจรได้สดับจากผู้อื่น ย่อมได้ซึ่งขันติ |
| ทิฏฐิ รุจิ มุติ เปกขะ ธัมมนิชฌานักขันติ ใน |
| กัมมายตนะอันจัดไว้ด้วยโยคะ ฯลฯ นี้ท่านกล่าวว่า |
| สุตมยปัญญา. ปัญญาของผู้เข้าถึงแล้วแม้ทั้งหมด | ||
| เป็นภาวนามยปัญญา๑. | ||
| ส่วนกามาวจรภาวนานั้น พึงทราบว่า ท่านไม่เรียกว่า ภาวนา | ||
| เพราะความที่แห่งกามาวจรภาวนานั้น มีอยู่ในระหว่างอาวัชชนะและ | ||
| ภวังค์. | ||
| ความที่อุปจารสมาธิและวิปัสสนาสมาธิ เป็นบุญสำเร็จด้วย | ||
| ภาวนา เป็นอันสำเร็จแล้วเพราะบุญทั้งหมดหยั่งลงภายในบุญกิริยาวัตถุ | ||
| ๓ อย่าง. แต่ในที่นี้ท่านสงเคราะห์ภาวนาเข้าในโลกิยภาวนานั่นเอง | ||
| พึงทราบในความที่รูปาวจรและอรูปาวจร มี ๓ อย่าง ดังต่อ | ||
| ไปนี้ บทว่า หีนา คือ ลามก. ภาวนาในท่ามกลางแห่งธรรมเลว | ||
| และธรรมสูงสุด ชื่อว่า มชฺฌา ปาฐะว่า มชฺฌิมา บ้าง. ชื่อว่า | ||
| ปณีตา เพราะอรรถว่า นำไปสู่ความเป็นประธาน ได้แก่ สูงสุด | ||
| พึงทราบความที่ภาวนาเป็นส่วนเลว เป็นส่วนปานกลาง และ | ||
| เป็นส่วนประณีต ด้วยการรวบรวมมา. เพราะว่าในขณะรวบรวมมา | ||
| ภาวนาที่เป็นฉันทะ วีริยะ จิตตะ วิมังสา เลว ชื่อว่า หีนา. ภาวนา | ||
| ที่เป็นธรรมปานกลาง ชื่อว่า มชฺฌิมา. ภาวนาที่เป็นประณีต ชื่อว่า | ||
| ปณีตา. อีกอย่างหนึ่ง ภาวนาที่สัมปยุตด้วยอินทรีย์อ่อน ชื่อว่า หีนา. | ||
| ๑. อภิ.วิ. ๓๕/๘๐๔. | ||