อารมณ์แห่งฌานนั้น    ท่านก็กล่าวว่า   รูป   ในบทมีอาทิว่า   เห็นรูป
ภายนอกมีผิวงามและผิวทราม.๑  รูปาวจรฌานเป็นสัญญาในรูปด้วยหัวข้อ
ว่า   สัญญา   เพราะเหตุนั้น   ท่านจึงกล่าวว่า  รูปสัญญา.
          บทว่า   ปฏิฆสญฺํ   ได้แก่   ปฏิฆสัญญา  ๑๐  อย่าง   คือกุศล
วิบาก  ๕,  อกุศลวิบาก  ๕.   สัญญาสัมปยุตด้วยทวิปัญจวิญญาณ   ท่าน
เรียกว่า      ปฏิฆสญฺา     เพราะวัตถุมีจักขุเป็นต้นและอารมณ์มีรูป
เป็นต้นเกิดขึ้นด้วยการกระทบ.   ชื่อของสัญญานี้   คือ  รูปสัญญา  สัทท-
สัญญา  คันธสัญญา   รสสัญญา  โผฏฐัพพสัญญาบ้าง.
         บทว่า  นานตฺตสญฺํ   ได้แก่   นานัตตสัญญา  ๔๔  อย่าง   คือ
กามาวจรกุศลสัญญา ๘,  อกุศลสัญญา  ๑๒, กามาวจรกุศลวิบากสัญญา ๑๑,
อกุศลวิบากสัญญา  ๒  กามาวจรกิริยาสัญญา ๑๑.  นานัตตสัญญานั้น
เป็นสัญญาเป็นไปในโคจร    อันมีประเภท    มีรูปและเสียงเป็นต้น   มี
ความต่างกัน  คือ  มีสภาพต่างกันเพราะเหตุนั้นจึงเป็น   นานัตตสัญญา.
อีกอย่างหนึ่ง    สัญญาไม่เหมือนกัน    มีความต่างกัน    มีสภาพต่างกัน
โดยประเภท ๔๔  อย่าง  ท่านกล่าวว่า เป็น  นานตฺตสญฺา    แม้สัญญา
มีมากท่านก็ทำให้เป็นเอกวจนะด้วย   ชาติ   ศัพท์.
          บทว่า   นิจฺจสญฺํ   ได้แก่     สัญญาว่า   เป็นของเที่ยง    ชื่อ
นิจฺจสญฺา.  สุขสญฺา  อตฺตสญฺา    ก็อย่างนั้น.   บทว่า  นนฺทึ-
ความเพลิดเพลิน  ได้แก่   ตัณหาอันมีความอิ่มใจ.   บทว่า  ราคํ  ได้แก่
๑. ที. มหา. ๑๐/๑๐๐.

ตัณหาไม่มีความอิ่ม.   บทว่า   สมุทยํ  ได้แก่   เหตุเกิดราคะ.   อีกอย่าง
หนึ่ง   อุทยํ - ความเกิดแห่งสังขารทั้งหลาย     เพราะเห็นความดับด้วย
ภังคานุปัสนาญาณ.
            บทว่า    อาทานํ - ความถือมั่น   คือ    ถือมั่นกิเลสด้วยอำนาจ
ความเกิด   หรือถือมั่นอารมณ์อันเป็นสังขตะ   เพราะยังไม่เห็นโทษ.
            บทว่า   ฆนสญฺํ    ได้แก่   สัญญาว่า   เป็นก้อนด้วยสันตติ-
ความสืบต่อ.
            บทว่า    อายูหนํ    ได้แก่    การทำความเพียรเพื่อประโยชน์แก่
สังขาร.
            บทว่า   ธุวสญฺํ  ได้แก่   สัญญาว่ามั่นคง.
            บทว่า    นิมิตฺตํ   ได้แก่   เครื่องหมายว่าเที่ยง.
            บทว่า   ปณิธึ   ได้แก่   ปรารถนาความสุข.
            บทว่า   อภินิเวสํ  ได้แก่   การยึดมั่นว่า   ตนมีอยู่.
            บทว่า   สาราทานาภินิเวสํ -  ความยึดมั่นด้วยถือว่าเป็นแก่นสาร
ได้แก่   ความยึดมั่นด้วยถือว่าตนมีแก่นสารเป็นนิจ.
            บทว่า  สมฺโมหาภินิเวสํ - ความยึดมั่นด้วยความหลงใหล   ได้แก่
ความยึดมั่นด้วยความหลงใหลด้วยบทมีอาทิว่า        เราได้เป็นแล้วตลอด
กาลในอดีต๑  และด้วยบทมีอาทิว่า   สัตวโลกเกิดจากพระผู้เป็นใหญ่.
            บทว่า    อาลยาภิหนิเวสํ  -  ความยึดมั่นด้วยความอาลัย    ได้แก่
ยึดมั่นว่า   นี้ควรยึดให้แน่นเพราะยังไม่เห็นโทษ.
๑. สํ.นิ.   ๑๖/๖๓.