ของพระอเสกขะ.   อเสกขธรรม  ๑๐  เป็นไฉน ?   อเสกขธรรม  ๑๐  คือ
สัมมาทิฏฐิ  ๑   สัมมาสังกัปปะ  ๑    สัมมาวาจา  ๑     สัมมากัมมันตะ ๑
สัมมาอาชีวะ  ๑  สัมมาวายามะ  ๑   สัมมาสติ ๑   สัมมาสมาธิ   ๑  สัมมา-
ญาณะ ๑  สัมมาวิมุตติ  ๑๑   ที่เป็นของพระอเสกขะ.
         บทว่า อเสกฺขํ  สมฺมาาณํ - สัมมาญาณที่เป็นของพระอเสกขะ
ได้แก่   โลกิยปัญญาที่เหลือเว้นอรหัตผลปัญญา.    บทว่า  สมฺมาวิมุตฺติ
ได้แก่   อรหัตผลวิมุตติ.   ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า
                 ธรรมสัมปยุตด้วยผลแม้ทั้งหมดมีสัมมาทิฏฐิ
         เป็นต้นนั่นแล  เป็นอเสกขธรรม.     อนึ่งในบทนี้
         ท่านกล่าวปัญญาไว้ในฐานะ  ๒  อย่าง  คือ   สัมมา-
         ทิฏฐิ  สัมมาญาณะ   สงเคราะห์ธรรมอันเป็นผล-
         สมาบัติเหลือจากที่ท่านกล่าวไว้ด้วยบทนี้ว่า  สัมมา-
         วิมุตติ.๒
          ๗๘]  ในบทมีอาทิว่า  สพฺพํ  ภิกฺขเว  สจฺฉิกาตพฺพํ - ดูก่อน
ภิกษุทั้งหลาย  สิ่งทั้งปวงควรทำให้แจ้ง พึงทราบว่า ได้แก่  การท่าให้แจ้ง
ด้วยอารมณ์.  ในบทมีอาทิว่า   รูปํ   ปสฺสนฺโต   สจิฉิกโรติ  - เมื่อเห็น
๑. ที.ปา.  ๑๑/๓๖๒.
๒. สุมังคลวิลาสินี ๓/๓๑.

รูปย่อมทำให้แจ้ง   ความว่า   พระโยคาวจรเมื่อเห็นรูปเป็นต้น   อันเป็น
โลกิยะโดยอาการอันควรเห็น   ย่อมทำให้แจ้งซึ่งรูปเป็นต้นเหล่านั้นด้วย
ทำให้แจ้งด้วยอารมณ์,   หรือเมื่อเห็นรูปเป็นต้น  โดยอาการอันควรเห็น
ย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิพพานอันควรทำให้แจ้งด้วยเหตุนั้น.    นักคิดอักขระ
ทั้งหลายต้องการ  บทว่า ปสฺสนฺโต  ลงในอรรถแห่งเหตุ   พระโยคาวจร
เมื่อเห็นโลกุตรธรรม    มีอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้น    ด้วยการ
พิจารณา     ย่อมทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมนั้นด้วยอารมณ์.       บทนี้ว่า
พระโยคาวจรย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิพพานอันหยั่งลงสู่อมตะ    ด้วยอรรถว่า
หยั่งลงคือทำให้ตรงทีเดียว    เพราะทำให้แจ้งใน  ปริญเญยยะ -  ทุกข์
ควรกำหนดรู้  ปหาตัพพะ - สมุทัยควรละ  สัจฉิกาตัพพะ - นิโรธควร
ทำให้แจ้ง   ภาเวตัพพะ -  มรรคควรเจริญ.
             บทว่า   เย  เย   ธมฺมา   สจฺฉิกตา   โหนฺติ,   เต    เต   ธมฺมา
ผุสิตา   โหนฺติ - ธรรมใด ๆ เป็นธรรมอันทำให้แจ้งแล้ว,    ธรรมนั้น ๆ
ย่อมเป็นธรรมอันถูกต้องแล้ว   ได้แก่    ธรรมอันทำให้แจ้งแล้ว  ด้วยการ
ทำให้แจ้งด้วยอารมณ์      ย่อมเป็นธรรมอันถูกต้องแล้วด้วยความถูกต้อง
อารมณ์,  ธรรมอันทำให้แจ้งแล้วด้วยการทำให้แจ้งซึ่งการได้เฉพาะ   ย่อม
เป็นธรรมอันถูกต้องแล้วด้วยความถูกต้องการได้เฉพาะ     ด้วยประการ-
ฉะนี้.
                          จบ  อรรถกถาสัจฉิกาตัพพนิทเทส