๔๑๐    ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑    ๔๑๑
ความเป็นผู้กระทำเป็นต้นของต้นนั้นได้แต่ไหน.    สมดังที่พระผู้มีพระ-
ภาคเจ้าตรัสไว้ว่า    ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย    หากรูปนี้เป็นตัวตนแล้วไซร้,
รูปนี้จะไม่พึงเป็นไปเพื่อความอาพาธเลย. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ชื่อว่า
อนัตตา   เพราะไม่มีแก่นสารในตน  ไม่มีแก่นสารเป็นนิจ.
                           จบ   อรรถกถาลักขณัตติกนิทเทส
ทุกขสัจนิทเทส
           [๘๐]  ปัญญาเครื่องทรงจำธรรมที่ได้สดับมาแล้ว   คือ  เครื่อง
รู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วว่า  นี้ทุกขอริยสัจ    นี้ทุกขสมุทยอริยสัจ    นี้
ทุกขนิโรธอริยสัจ  นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ   ชื่อว่าสุตมยญาณ
อย่างไร ?
           ในอริยสัจ  ๔  ประการนั้น  ทุกขอริยสัจเป็นไฉน   ชาติเป็นทุกข์
ชราเป็นทุกข์   มรณะเป็นทุกข์  โสกะ   ปริเทวะ   ทุกข์  โทมนัส    และ
อุปายาสเป็นทุกข์  ความประจวบกับสังขารหรือสัตว์อันไม่เป็นที่รัก  เป็น
ทุกข์  ความพลัดพรากจากสังขารหรือสัตว์อันเป็นที่รัก  ก็เป็นทุกข์ ความ
ไม่ได้สมปรารถนา   ก็เป็นทุกข์  โดยย่อ   อุปาทานขันธ์  ๕ เป็นทุกข์.
๑. วิ. มหา. ๔/๒๐.
         ชาติในทุกขอริยสัจนั้นเป็นไฉน    ความเกิด    ความเกิดพร้อม
ความก้าวลง   ความบังเกิด   ความบังเกิดเฉพาะ    ความปรากฏแห่งขันธ์
ทั้งหลาย   ความกลับได้อายตนะ  ในหมู่สัตว์นั้น ๆ นี้ท่านกล่าวว่า   ชาติ.
         ชราในทุกขอริยสัจนั้นเป็นไฉน  ความแก่   ความชำรุด    ความ
เป็นผู้มีฟันหัก   ความเป็นผู้มีผมหงอก   ความเป็นผู้มีหนังเหี่ยว   ความ
เสื่อมอายุ    ความแก่แห่งอินทรีย์ทั้งหลาย   ในหมู่สัตว์นั้น ๆ   แห่งสัตว์
นั้นๆ  นี้ท่านกล่าวว่า  ชรา.
         มรณะในทุกขอริยสัจนั้นเป็นไฉน     ความจุติ     ความเคลื่อน
ความแตก    ความหายไป     ความถึงตาย     ความตาย   ความทำกาละ
ความแตกแห่งขันธ์     ความทอดทิ้งซากศพ      ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์
จากหมู่สัตว์นั้น  ๆ  แห่งสัตว์นั้น ๆ   นี้ท่านกล่าวว่า  มรณะ.
          [๘๑]  โสกะในทุกขอริยสัจนั้นเป็นไฉน   ความโศก   กิริยาที่
โศก  ความเป็นผู้โศก   ความโศก  ณ  ภายใน  ความตรอมตรม  ณ ภายใน
ความเผาจิต   ความเสียใจ   ลูกศร  คือ  ความโศก   แห่งบุคคลผู้ถูกความ
ฉิบหายแห่งญาติกระทบเข้าก็ดี      ผู้ถูกความฉิบหายแห่งสมบัติกระทบเข้า
ก็ดี   ผู้ถูกความฉิบหาย   คือ   โรคกระทบเข้าก็ดี   ผู้ถูกความฉิบหายแห่ง
ศีลกระทบเข้าก็ดี   ผู้ถูกความฉิบหายแห่งทิฏฐิกระทบเข้าก็ดี    ผู้ประจวบ
กับความฉิบหายอื่น ๆ  ก็ดี   ผู้ถูกเหตุแห่งทุกข์อื่น ๆ กระทบเข้าก็ดี  นี้ท่าน
กล่าวว่า  โสกะ.