๔๒๒ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑
| เพราะอวัยวะหย่อน อินทรีย์วิการ ความเป็น | ||
| หนุ่มสาวเสื่อมกำลังถดถอย. สติเป็นต้นเสื่อม- | ||
| โทรม ขาดความเลื่อมใสจากลูกเมียของตน ถึง | ||
| ความอ่อนแอมากขึ้น. สัตว์ได้รับทุกข์ทั้งกายทาง | ||
| ใจทั้งหมดนั้น เพราะชราเป็นเหตุ ฉะนั้น ท่าน | ||
| จึงกล่าวว่าชราเป็นทุกข์. | ||
| แม้เมื่อท่านควรกล่าว พยาธิทุกข์ในลำดับชราทุกข์ก็พึงทราบว่า | ||
| ท่านไม่กล่าว เพราะพยาธิทุกข์ท่านถือเอาด้วยกายิกทุกข์นั่นเอง. | ||
| ในบทว่า มรณมฺปิ ทุกฺขํ - แม้ความตายก็เป็นทุกข์ ความตาย | ||
| มี ๒ อย่าง คือ ความตายที่ท่านกล่าวหมายถึงลักษณะของสังขตะว่า | ||
| ชรามรณะท่านสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๒,๑ และที่ท่านกล่าวหมายถึงการ | ||
| ขาดชีวิตินทรีย์อันเนื่องกันในภพหนึ่งว่า ความกลัวแต่ความตายเป็นนิจ | ||
| ในที่นี้ท่านประสงค์เอาความตายนั้น. ชื่อของความตายนั้น คือ ชาติ- | ||
| ปัจจยมรณะ - ความตายเพราะชาติเป็นปัจจัย, อุปักกมมรณะ - ความ | ||
| ตายเพราะความพยายาม, สรสมรณะ - ตายเพราะสิ้นอายุและกรรม, | ||
| อายุกขยมรณะ - ความตายเพราะสิ้นอายุ, บุญญักขยมรณะ - ความตาย | ||
| เพราะสิ้นบุญ. พึงทราบประเภทของความตายในที่นี้อีก คือ ขณิก- | ||
| ๑. อภิ.ธา. ๓๖/๖๗. | ||
| มรณะ - ความตายชั่วขณะ, สมมติมรณะ - ความตายโดยสมมติ, |
| สมุจเฉทมรณะ - ความตายเด็ดขาด. ประเภทของรูปธรรมและอรูป- |
| ธรรมในความเปลี่ยนแปลง ชื่อว่า ขณิกมรณะ. |
| บทนี้ว่า ติสฺโส มโต, ปุสฺโส มโต - นายติสสะตายแล้ว นาย |
| ปุสสะตายแล้ว ชื่อว่า สมมติมรณะ เพราะไม่มีสัตว์โดยประมัตถ์. |
| บทนี้ว่า สสฺสํ มตํ, รุกฺโข มโต - ข้าวกล้าตายแล้ว, ต้นไม้ |
| ตายแล้ว ชื่อว่า สมมติมรณะ. เพราะไม่มีสัตว์โดยปรอินทรีย์ |
| กาลกิริยาอันไม่มีปฏิสนธิของพระขีณาสพ ชื่อว่า สมุจเฉท- |
| มรณะ. สมมติมรณะและสมุจเฉทมรณะนอกนี้ เว้นสมมติมรณะภาย- |
| นอกท่านสงเคราะห์ด้วยการตัดขาดการติดต่อ ตามที่กล่าวแล้ว, มรณะ |
| ชื่อว่าทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า |
| วัตถุเป็นที่รักของคนชั่วผู้เห็นนิมิตมีบาปกรรม |
| เป็นต้น ผู้ประสบสิ่งเจริญของพลัดพรากไป, ทุกข์ |
| ทางใจของตนใกล้ตายโดยไม่แตกต่างกัน ทุกข์ใน |
| สรีระมีโรคลมอันตัดข้อต่อและเส้นเอ็นขาดเป็นต้น |
| ย่อมมีแก่สัตว์ทั้งปวงผู้ถูกทิ่มแทงส่วนสำคัญของ |
| ร่างกาย ย่อมเป็นทุกข์เกิดแต่สรีระ. |