ความตายนี้เป็นสิ่งที่ทนไม่ได้ ไม่มีการตอบ.
           แทน    เป็นที่ตั้งของทุกข์,    เพราะเหตุนั้นท่านจึง
           กล่าวว่า    ความตายนี้เป็นทุกข์แน่นอน.
           ๘๑]  จิตเร่าร้อนมีการเพ่งภายในเป็นลักษณะของผู้ที่ถูกความ
เสื่อมแห่งญาติเป็นต้นมากระทบ  ชื่อว่าความโศกในบทว่า โสกะ เป็นต้น.
ความโศกชื่อว่าเป็นทุกข์   เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์  จากทุกขทุกข์.   ด้วย
เหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า
                  ความโศกย่อมทิ่มแทงหัวใจของสัตว์ทั้งหลาย
           ดุจถูกลูกศรอาบยาพิษเจาะ   และย่อมแผดเผาอย่าง
           แรงกล้าดุจหลาวเหล็กถูกไฟเผาสังหารอยู่
                 ความโศกย่อมนำมาซึ่งพยาธิ    ชรา    มรณะ
           และการทำลาย   แม้ทุกข์หลายอย่าง    เพราะฉะนั้น
          ท่านจึงกล่าวว่า    ความโศกเป็นทุกข์.
           ความพร่ำเพ้อของผู้ถูกความเสื่อมจากญาติเป็นต้น       มาถูกต้อง
ชื่อว่าปริเทวะ.     ปริเทวะชื่อว่าเป็นทุกข์      เพราะความเป็นสังขารทุกข์
และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์.   ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า
                 สัตว์ถูกลูกศร  คือ ความโศกกำลังร้องไห้คร่ำ.
           ครวญ  คือ  ริมฝีปาก  เพดานแห้งผากเป็นโรคผอม-

        แห้ง,   ย่อมได้รับทุกข์อย่างแสนสาหัส ด้วยเหตุนั้น
        พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัส  ปริเทวะ  ว่าเป็นทุกข์.
        ทุกข์ชื่อว่าเป็นทุกข์  ได้แก่  ทุกข์ทางกายมีลักษณะบีบคั้นทางใจ,
อนึ่งชื่อว่าทุกข์เป็นทุกข์    เพราะเป็นทุกข์ในทุกข์    และเพราะนำมาซึ่ง
ทุกข์มีในใจ.   ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวไว้ว่า
                ทุกข์นี้ย่อมบีบคั้นกาย    และให้เกิดทุกข์ใจ
         ยิ่งขึ้น  เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวโดยวิเศษว่า   ทุกฺขํ.
          โทมนัสสะเป็นทุกข์  ได้แก่   ทุกข์ทางใจมีลักษณะบีบคั้นทางใจ.
อนึ่ง  โทมนัสสะชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นทุกขในทุกข์  และเพราะนำมาซึ่ง
ทุกข์ทางกาย. จริงอยู่สัตว์ทั้งหลายที่ได้รับทุกข์ทางใจมาก ย่อมเสวยทุกข์
มากมายเช่นสยายผมร้องไห้คร่ำครวญ.   ขยี้อก,    หมุนมาหมุนไป    หก
ขะเมน,   คว้าศัสตรา,     ดื่มยาพิษ,   แขวนคอ,   เข้ากองไฟ     ดังที่ท่าน
กล่าวไว้ว่า
                  เพราะจิตได้รับการบีบคั้น   และนำความบีบ-
             คั้นแก่กายอีกด้วย,   ฉะนั้นท่านจึงกล่าวโทมนัสสะ
             ว่าเป็นทุกข์เพราะความเสียใจ.
             อุปายาสะเป็นทุกข์  ได้แก่  โทสะทำให้เกิดทุกข์ทางใจอย่างยิ่งของ
ผู้ถูกความเสื่อมจากญาติเป็นต้นมาถูกต้อง.        อาจารย์บางพวกกล่าวว่า
ธรรมข้อหนึ่งอันนับเนื่องด้วยสังขารขันธ์.  อุปายาสะ  ชื่อว่า  เป็นทุกข์