๔๔๒ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑
| ไม่สำราญ ทุกขเวทนาอันเกิดแต่กายสัมผัส อันใด นี้ท่านกล่าวว่า |
| ทุกข์. |
| พึงทราบวินิจฉัยในโทมนัสสนิทเทสดังต่อไปนี้ ชื่อว่า ทุมฺมโน |
| เพราะอรรถว่า ใจเสีย, อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ทุมฺมโน เพราะอรรถ |
| ว่า ใจน่าเกลียด เพราะได้รับแต่ความเลวร้าย. ความมีใจเสีย ชื่อว่า |
| โทมนสฺสํ. |
| ชื่อว่า เจตสิกํ เพราะอาศัยจิต. |
| บทว่า เจโตสมฺผสฺสชํ เกิดแต่สัมผัสทางใจ. |
| พึงทราบวินิจฉัยในอุปายาสนิทเทสดังต่อไปนี้ ชื่อว่า อายาโส |
| เพราะอรรถว่าความทุกข์ใจ. บทนี้เป็นชื่อของความลำบาใจ อันเป็น |
| ไปในอาการใจหายใจคว่ำ. ความทุกข์ใจมีกำลัง ชื่อว่า อุปายาโส - ความ |
| แค้น. ความเป็นผู้แค้น ชื่อว่า อายาสิตตฺตํ. ความเป็นผู้เคือง ชื่อว่า |
| อุปายาสิตตฺตํ. |
| พึงทราบวินิจฉัยในอัปปิยสัมปโยคนิทเทสดังต่อไปนี้ บทว่า อิธ |
| ได้แก่ ในโลกนี้. |
| บทว่า ยสฺส ตัดบทเป็น เย อสฺส. |
| บทว่า อนิฏฺา - ไม่น่าปรารถนา คือ ไม่น่าแสวงหา. จะน่า |
| แสวงหาก็ตาม ไม่น่าแสวงหาก็ตาม ยกไว้, บทนี้เป็นชื่อของอารมณ์ |
| ที่ไม่น่าพอใจ. |
| ชื่อว่า อกนฺตา - ไม่น่าใคร่ เพราะอรรถว่า ไม่ก้าวเข้าไปในใจ. |
| ชื่อว่า อมนาปา-ไม่น่าพอใจ เพราะอรรถว่า ไม่น่ารักในใจ |
| หรือไม่เจริญใจ. |
| บทว่า รูปา เป็นต้น แสดงถึงสภาวะของบทเหล่านั้น. |
| ชื่อว่า อนตฺถกามา เพราะอรรถว่า หวัง คือ ปรารถนา |
| สิ่งไม่เป็นประโยชน์. |
| ชื่อว่า อหิตกามา เพราะอรรถว่า หวัง คือ ปรารถนาสิ่ง |
| ไม่เกื้อกูล. |
| ชื่อว่า อผาสุกามา เพราะอรรถว่า หวัง คือ ปรารถนาความไม่ |
| ผาสุกอยู่อย่างลำบาก. |
| ชื่อว่า อโยคกฺเขมกามา เพราะอรรถว่า ไม่หวังความปลอด |
| โปร่ง ความปลอดภัย ความหลุดพ้นจากโยคะ ๔ คือ หวังปรารถนา |
| ความมีภัย ความเวียนว่ายตายเกิด ของรูปเป็นต้นเหล่านั้น. |
| อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อนตฺถกามา เพราะไม่หวังสิ่งเป็น |
| ประโยชน์ คือ ความเจริญแห่งศรัทธาเป็นต้น , และเพราะหวังสิ่งไม่ |
| เป็นประโยชน์ คือ ความเสื่อมแห่งศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้น. |
| ชื่อว่า อหิตกามา เพราะไม่หวังประโยชน์เกื้อกูลอันเป็นอุบาย |
| เข้าถึงศรัทธาเป็นต้น และเพราะหวังสิ่งไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล อัน |
| เป็นอุบายเข้าถึงความเสื่อมศรัทธาเป็นต้น. |
| ชื่อว่า อผาสุกามา เพราะไม่หวังอยู่สบาย, และเพราะหวัง |
| อยู่ไม่สบาย. |