พึงทราบวินิจฉัยในอิจฉิตาลาภนิทเทสดังต่อไปนี้    บทว่า   ชาติ
ธมฺมานํ -  สัตว์ทั้งหลายมีความเกิดเป็นธรรมดา   ได้แก่   มีความเกิดเป็น
สภาพ  คือ   มีความเกิดเป็นปรกติ
             บทว่า  อิจฺฉา   อุปฺปชฺชติ -  ความปรารถนาเกิดขึ้น ได้แก่ ตัณหา
เกิดขึ้น.
             บทว่า   อโห   วต  คือ   ความปรารถนา.
             บทว่า   อสฺสาม   แปลว่า   พึงเป็น.
             บทว่า  น  โข  ปเนตํ  อิจฺฉาย  ปตฺตพฺพํ   ข้อนี้   สัตว์ไม่พึงได้
ตามความปรารถนา.       ข้อที่สัตว์ทั้งหลายปรารถนาความไม่มาแห่งชาติ
อันมีอยู่ในความดีทั้งหลายเป็นเหตุแห่งความละอย่างนี้ว่า     ขอเราอย่ามี
ชาติเป็นธรรมดาและชาติอย่ามาถึงแก่เราเลย  และมีอยู่ในความดับความ
ไม่เกิดเป็นธรรมดา   นี้เป็นอันสัตว์ไม่พึงได้ตามความปรารถนา   เพราะ
แม้ผู้ปรารถนาเว้นมรรคภาวนาก็ไม่พึงถึง   และเพราะแม้ผู้ไม่ปรารถนา
ก็พึงถึงได้ด้วยภาวนา.
            บทว่า   อิทมฺปิ   คือ   เอตมฺปิ    แม้ข้อนั้น.   อปิศัพท์หมายถึง
บทที่เหลือข้างหน้า.
            พึงทราบวินิจฉัยในอุปาทานขันธนิทเทสดังต่อไปนี้      บทว่า
เสยฺยถีทํ  เป็นนิบาต,  ความแห่งบทนั้นว่า  หากถามว่า  อุปาทานขันธ์

เหล่านั้นเป็นไฉน ?   ตอบว่า  อุปาทานขันธ์   คือ   รูปนั่นเอง  เพราะ
เหตุนั้น    จึงชื่อว่า   รูปูปาทานกฺขนฺโธ.    แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้
เหมือนกัน.
                              จบ  อรรถกถาทุกขสัจนิทเทส
สมุทยสัจนิทเทส
          [๘๓]ในจตุราริยสัจนั้น  ทุกขสมุทยอริยสัจเป็นไฉน  ตัณหา
นี้ใดอันให้เกิดในภพใหม่    สหรคตด้วยนันทิราคะ    อันเพลิดเพลินใน
อารมณ์นั้น ๆ  คือ   กามตัณหา  ภวตัณหา  วิภวตัณหา  ก็ตัณหานี้นั้นแล
เมื่อเกิดย่อมเกิดที่ไหน     เมื่อตั้งอยู่ย่อมตั้งอยู่ที่ไหน     สิ่งใดเป็นที่รักที่
 ยินดีในโลก   ตัณหานั้นเมื่อเกิดย่อมเกิดในสิ่งนั้น   เมื่อตั้งอยู่ก็ตั้งอยู่ใน
สิ่งนั้น    ก็สิ่งอะไรเล่าเป็นที่รักที่ยินดีในโลก    จักษุเป็นที่รักที่ยินดีใน
โลก   ตัณหานั้นเมื่อเกิดย่อมเกิดที่จักษุนั้น   เมื่อตั้งอยู่ก็ตั้งอยู่ที่จักษุนั้น
โสตะ...ฆานะ...ชิวหา...กายะ... มานะ  เป็นที่รักที่ยินดีในโลก   ตัณหานั้น
เมื่อเกิดย่อมเกิดที่ใจนั้น   เมื่อตั้งอยู่ย่อมตั้งอยู่ที่ใจนั้น   รูปทั้งหลายเป็น
ที่รักที่ยินดีในโลก   ตัณหานั้นเมื่อเกิดย่อมเกิดที่รูปนั้น    เมื่อตั้งอยู่ก็ตั้ง
อยู่ที่รูปนั้น   เสียง   ฯลฯ   ธรรมารมณ์...จักษุวิญญาณ  ฯลฯ   จักษุ
สัมผัส   ฯลฯ   มโนสัมผัส   เวทนาที่เกิดแต่จักษุสัมผัส    ฯลฯ   เวทนา
ที่เกิดแต่มโนสัมผัส    รูปสัญญา   ฯลฯ   ธรรมสัญญา    รูปสัญเจตนา