อย่าง  มี  เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป   เป็นต้น. มรรค ๓ สัมมาวาจา เป็นต้น
ในส่วนเบื้องต้น   เป็นวิรัติบ้าง  เป็นเจตนาบ้าง,    แต่ในขณะแห่งมรรค
เป็นวิรัติอย่างเดียว,  สองบทนี้   คือ  สมฺมาวายาโม  สมฺมาสติ  โดย
กิจย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง   ด้วยสามาสัมมัปธานและสติปัฏฐาน.     ส่วน
สัมมาสมาธิ    แม้ในส่วนเบื้องต้น      แม้ในขณะแห่งมรรคก็เป็นสมาธิ
เท่านั้น.
           ในธรรม ๘ อย่างเหล่านี้     พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสัมมา-
ทิฏฐิไว้ก่อน    เพราะเป็นธรรมมีอุปการะมากแก่พระโยคีผู้ปฏิบัติเพื่อถึง
นิพพาน.  เพราะสัมมาทิฏฐินี้ท่านกล่าวว่า  ปญฺา   ปชฺโชโต  ปญฺา-
สตฺถํ๑    ปัญญา  เป็นแสงสว่าง  เป็นดังศัสตรา.   ฉะนั้น   พระโยคาวจร
กำจัดความมืด  คือ  อวิชชาด้วยสัมมาทิฏฐิ  กล่าวคือ   วิปัสสนาญาณนั้น
ในส่วนเบื้องต้น   แล้วฆ่าโจรคือกิเลสเสียได้   ย่อมถึงนิพพานโดยเกษม.
เพราะฉะนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงสัมมาทิฏฐิไว้ก่อน.
           ส่วนสัมมาสังกัปปะมีอุปการะมากแก่สัมมาทิฏฐินั้น,   เพราะ
ฉะนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสไว้ในลำดับต่อไป.        เหมือนอย่างว่า
เหรัญญิกใช้มือพลิกกลับไปกลับมาดูกหาปณะด้วยตาก็ย่อมรู้ว่า  นี้ปลอม
นี้ไม่ปลอมฉันใด,  แม้พระโยคาวจรก็ฉัน  ในส่วนเบื้องต้นตรึกแล้ว
๑.  อภิ. สํ. ๓๔/๓๕,  ๔๕.

ตรึกเล่าด้วยวิตก    มองดูด้วยวิปัสสนาปัญญา   ย่อมรู้ว่าธรรมเหล่านี้เป็น
กามาวจร,   เหล่านี้เป็นรูปาวจรเป็นต้น.    หรือเหมือนอย่างว่าช่างไม้เอา
ขวานถากไม้ใหญ่ที่บุรุษจับไว้ที่ปลาย     แล้วพลิกไปพลิกมาให้นำเข้าไป
ใช้ในการงานฉันใด  พระโยคาวจรก็ฉันนั้น  กำหนดธรรมอันวิตกตรึก
ไปตรึกมาให้แล้วด้วยปัญญาโดยนัยมีอาทิว่า   ธรรมเหล่านี้เป็นกามาวจร
เหล่านี้เป็นรูปาวจรเป็นต้น   แล้วนำเข้าไปในการงาน.     เพราะฉะนั้น
พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสสัมมาสังกัปปะไว้ในลำดับสัมมาทิฏฐิ.   สัมมา-
สังกัปปะเป็นอุปการะ      แม้แก่สัมมาวาจาเหมือนเป็นอุปการะแก่สัมมา-
ทิฏฐิฉะนั้น.    สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า   ดูก่อนคหบดีพระ-
โยคาวจรตรึกตรองในเบื้องต้นแล้วจึงเปล่งวาจาในภายหลังดังนี้๑  เพราะ
ฉะนั้น  พระองค์จึงตรัสสัมมาวาจาในลำดับจากนั้น.
           อนึ่ง   เพราะชนทั้งหลายจัดแจงการงานด้วยวาจาก่อนว่า     เรา
จักทำสิ่งนี้  ๆ   แล้วจึงประกอบการงานในโลก   ฉะนั้น พระผู้มีพระภาค-
เจ้าจึงตรัสสัมมากัมมันตะไว้ในลำดับของสัมมาวาจา      เพราะวาจาเป็น
อุปการะแก่การทำงานทางกาย.
          ก็เพราะอาชีวมัฏฐมกศีล - ศีลมีอาชีวะเป็นที่  ๘  ย่อมบริบูรณ์แก่
ผู้ละวจีทุจริต  ๔ อย่าง  กายทุจริต  ๓  อย่าง  แล้วบำเพ็ญสุจริตทั้งสอง
๑. ม. มู.  ๑๒/๕๐๙.