ทุกข์  โดยการตรัสรู้ด้วยการกำหนดรู้,  ย่อมตรัสรู้  สมุทัย  โดยการตรัสรู้
ด้วยการละ,  ย่อมตรัสรู้ นิโรธ  โดยการตรัสรู้ด้วยการทำให้แจ้ง,  ย่อม
ตรัสรู้  มรรค  โดยการตรัสรู้ด้วยการเจริญ  นี้ชื่อว่า   อภิสมยญาณ.
             พึงทราบวินิจฉัยในสัมมาสังกัปปนิทเทสดังต่อไปนี้   ชื่อว่า เนก-
ขัมมสังกัปโป   เพราะอรรถว่าออกไปจาก  กาม.
             ชื่อว่า   อัพยาปาทสังกัปโป   เพราะอรรถว่าออกไปจาก  พยา-
บาท. ชื่อว่า  อวิหิงสาสังกัปโป   เพราะอรรถว่าออกไปจาก   วิหิงสา.
             ในวิตกเหล่านั้น   เนกขัมมวิตก   ทำการทำลายเหตุ   ตัดเหตุ
ของ กามวิตก   เกิดขึ้น,   อัพยาปาทวิตก  ทำการทำลายเหตุ  ตัดเหตุของ
พยาปาทวิตก  เกิดขึ้น, อวิหิงสาวิตก   ทำการทำลายเหตุ    ตัดเหตุของ
วิหิงสาวิตก    เกิดขึ้น    อนึ่ง  เนกขัมมวิตก   อัพยาปาทวิตก   อวิหิงสา-
วิตก   เป็นข้าศึกของกามวิตก   พยาปาทวิตก   และวิหิงสาวิตกเกิดขึ้น.
             ในวิตกเหล่านั้น     พระโยคาวจร     ย่อมพิจารณากามวิตกหรือ
สังขารอย่างใดอย่างหนึ่งอื่น   เพื่อทำลายเหตุแห่งกามวิตก.   อนึ่ง  ความ
ดำริสัมปยุตด้วยวิปัสสนา     ในขณะแห่งวิปัสสนาของพระโยคาวจรนั้น
ทำการทำลายเหตุ      ตัดเหตุของกามวิตกด้วยสามารถตทังคะ -  ชั่วขณะ
นั้นเกิดขึ้น,   พระโยคาวจรขวนขวายวิปัสสนาแล้วบรรลุมรรค.   อนึ่ง
ความดำริสัมปยุตด้วยมรรคในขณะแห่งมรรคของพระโยคาวจรนั้น    ทำ
การทำลายเหตุ  ตัดเหตุของกามวิตกด้วยสามารถสมุจเฉท -  การตัดขาด

เกิดขึ้น.      พระโยคาวจรย่อมพิจารณา   พยาปาทวิตก   หรือสังขารอื่น
เพื่อทำลายเหตุแห่งพยาปาทวิตก,     พิจารณาวิหิงสาวิตก,    หรือสังขาร
อื่นเพื่อทำลายเหตุแห่งวิหิงสาวิตก.        อนึ่ง    พึงประกอบบททั้งปวงว่า
อสฺส  วิปสฺสนากขเณ  - ในขณะแห่งวิปัสสนาของพระโยคาวจรนั้น
โดยนัยก่อนนั่นแล.
           ก็เมื่อจำแนกอารมณ์ ๓๘ ไว้ในบาลี      แม้กรรมฐานอย่างหนึ่ง
ชื่อว่าไม่เป็นข้าศึก แก่วิตก  ๓ มีกามวิตกเป็นต้น   ย่อมไม่มี.   ปฐมฌาน
ในอสุภะนั่นแล   เป็นข้าศึกของกามวิตกโดยส่วนเดียว.    ฌานหมวด  ๓
หมวด ๔ แห่งเมตตาเป็นข้าศึกของพยาปาทวิตก,   ฌานหมวด  ๓ หมวด
๔    แห่งกรุณาเป็นข้าศึกของวิหิงสาวิตก.      เมื่อพระโยคาวจรนั้นกระทำ
การบริกรรมอสุภะแล้วเข้าฌานวิตกสัมปยุตด้วยฌานในขณะแห่งการเข้า
สมาบัติเป็นข้าศึกของกามวิตกด้วยสามารถวิกขัมภนะ- การข่มไว้    เกิด
ขึ้น.  เมื่อพระโยคาวจรทำฌานให้เป็นบาทแล้วเริ่มตั้งวิปัสสนา  ความดำริ
สัมปยุตด้วยวิปัสสนาในขณะแห่งวิปัสสนา      เป็นข้าศึกของกามวิตกด้วย
สามารถชั่วขณะนั้นเกิดขึ้น.    เมื่อพระโยคาวจรขวนขวายวิปัสสนาแล้ว
บรรลุมรรค      ความดำริสัมปยุตด้วยมรรคในขณะแห่งมรรคเป็นข้าศึก
ของกามวิตกด้วยสามารถการตัดได้เด็ดขาดเกิดขึ้น.  ความดำริอันเกิดขึ้น
อย่างนี้   พึงทราบว่าท่านกล่าวว่า   เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป.