บรรลุแล้ว   ถึงแล้ว    เป็นไปแล้วเพราะอาศัยเหตุนั้น  ๆ    จนล่วงขณะมี
อุปาทขณะเป็นต้น   ในคำนี้ว่า   อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ  ธมฺมานํ
สงฺขิปิตฺวา  ววตฺถาเน   ปญฺา.  ในกาล  ในขณะสืบต่อและในปัจจุบัน
ในที่นี้ประสงค์เอาปัจจุบันสันตติ     คือปัจจุบันที่กำลังสืบต่อ.   ปัญญา
ในการรวบรวมเอาธรรม    คือขันธ์   ๕   ทั้งที่เป็นอดีตอนาคตปัจจุบัน
เหล่านั้นเข้าไว้ในขันธ์หนึ่ง ๆ    แล้วทำให้เป็นกองด้วยสามารถกลาปะ
คือหมวดหมู่แล้ว  กำหนด  วินิจฉัย  ตัดสินได้.
            ญาณคือปัญญาในการถูกต้อง  เลือกเฟ้น  เพ่งพินิจด้วยดี    อธิบาย
ว่า  ญาณในการพิจารณาในเบญจขันธ์โดยความเป็นหมวดหมู่  (กลาปะ)
ชื่อว่า   สมฺมสเน   าณํ   แปลว่า   ญาณในการพิจารณาเบญจขันธ์.
            จริงอยู่    กลาปสัมมสนญาณนี้    ย่อมเกิดแก่พระโยคีบุคคลผู้ได้
ธัมมัฏฐิติญาณเป็นเครื่องกำหนดปัจจัยของนามรูป   ในลำดับแห่งนาม-
รูปววัตถานญาณ    ยกแต่ละขันธ์  ๆ    ที่กำหนดไว้แล้วในก่อนขึ้นสู่พระ-
ไตรลักษณ์แล้วเห็นแจ้งอยู่    โดยความเป็น   อนิจจัง     ทุกขัง    อนัตตา
ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาตามที่กล่าวแล้ว         โดยนัยแห่งพระบาลี
เป็นต้นว่า
            พระโยคีบุคคลกำหนดรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง          ทั้งที่เป็นอดีต
อนาคตและปัจจุบัน    เป็นภายในก็ตาม    ภายนอกก็ตาม    หยาบก็ตาม
ละเอียดก็ตาม   เลวก็ตาม   ประณีตก็ตาม  มีในที่ไกลก็ตาม  ในที่ใกล้

ก็ตาม  โดยความเป็นของไม่เที่ยง  การกำหนดนี้เป็นสัมมสนญาณประการ
หนึ่ง,   กำหนดโดยความเป็นทุกข์    การกำหนดนี้.   เป็นสัมมสนญาณ
ประการหนึ่ง,   กำหนดโดยความเป็นอนัตตา  การกำหนดนี้ก็เป็นสัมม-
สนญาณประการหนึ่ง.๑

๖.  อรรถกถาอุทยัพพยานุปัสสนาญาณุทเทส
ว่าด้วย  อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ
            คำว่า  ปจฺจุปฺปนฺนานํ   ธมฺมานํ   วิปริณามานุปสฺสเน  ปญฺา
ความว่า    ปัญญาในการเห็นความแปรไป    คือความดับไปแห่งธรรมคือ
เบญจขันธ์    ในภายในที่เป็นปัจจุบันด้วยอำนาจสันตติ.    จิตแม้กำหนด
ความเกิดขึ้นว่า        ธรรมทั้งหลายเหล่านี้ครั้นเกิดขึ้นแล้วก็ย่อมดับไป
ดังนี้   ก็ชื่อว่าตั้งอยู่ในความแตกดับไปเหมือนกัน,   เพราะฉะนั้น   พึง
ทราบว่า    การเกิดขึ้นแม้ไม่ได้กล่าวไว้แล้วก็เป็นอันกล่าวไว้เหมือนกัน.
อีกอย่างหนึ่ง   การเกิดขึ้นแห่งปัจจุบันธรรมทั้งหลาย  ย่อมเป็นอันกล่าว
แล้วด้วยทัสนะ  เพราะสำเร็จการเห็นความเกิดขึ้น.
๑. ขุ.ป. ๓๑/๙๙.