ก็ตาม  โดยความเป็นของไม่เที่ยง  การกำหนดนี้เป็นสัมมสนญาณประการ
หนึ่ง,   กำหนดโดยความเป็นทุกข์    การกำหนดนี้.   เป็นสัมมสนญาณ
ประการหนึ่ง,   กำหนดโดยความเป็นอนัตตา  การกำหนดนี้ก็เป็นสัมม-
สนญาณประการหนึ่ง.๑

๖.  อรรถกถาอุทยัพพยานุปัสสนาญาณุทเทส
ว่าด้วย  อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ
            คำว่า  ปจฺจุปฺปนฺนานํ   ธมฺมานํ   วิปริณามานุปสฺสเน  ปญฺา
ความว่า    ปัญญาในการเห็นความแปรไป    คือความดับไปแห่งธรรมคือ
เบญจขันธ์    ในภายในที่เป็นปัจจุบันด้วยอำนาจสันตติ.    จิตแม้กำหนด
ความเกิดขึ้นว่า        ธรรมทั้งหลายเหล่านี้ครั้นเกิดขึ้นแล้วก็ย่อมดับไป
ดังนี้   ก็ชื่อว่าตั้งอยู่ในความแตกดับไปเหมือนกัน,   เพราะฉะนั้น   พึง
ทราบว่า    การเกิดขึ้นแม้ไม่ได้กล่าวไว้แล้วก็เป็นอันกล่าวไว้เหมือนกัน.
อีกอย่างหนึ่ง   การเกิดขึ้นแห่งปัจจุบันธรรมทั้งหลาย  ย่อมเป็นอันกล่าว
แล้วด้วยทัสนะ  เพราะสำเร็จการเห็นความเกิดขึ้น.
๑. ขุ.ป. ๓๑/๙๙.

            จริงอยู่    เว้นอุทยะคือการเกิดขึ้นเสีย    ความเกิดขึ้นแห่งธรรม
ทั้งหลาย   ก็ย่อมไม่สำเร็จ,    เพราะฉะนั้น   แม้เมื่อไม่กล่าวว่า   ปัญญา
ในการตามเห็นความเกิดขึ้นและความแปรไปแห่งปัจจุบันธรรมทั้งหลาย
ก็พึงทราบว่า   เป็นอันกล่าวแล้วเหมือนกัน.
            อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ      ย่อมเกิดแก่พระโยคีบุคคลผู้บรรลุ
สัมมสนญาณ     ตามที่กล่าวแล้วในลำดับว่า       ก็การเห็นความเกิดขึ้น
ย่อมสำเร็จเพราะคำนั้นกำหนดตามพระบาลีว่า    อุทยพฺพยานุปสฺสเน
าณํ   แปลว่า   ปัญญาในการตามเห็นการเกิดและความดับไป   ดังนี้
แล้ว  ก็กำหนดการเกิดขึ้นและความดับไปในสังขารธรรมที่กำลังปรากฏ
ในสัมมสนญาณนั่นเอง       แล้วปรารภอุทยัพพยานุปัสสนาเพื่อทำการ
กำหนดสังขารธรรมทั้งหลาย.   เพราะว่าญาณนั้น   ท่านเรียกว่า  อุทยัพ-
พยานุปัสสนา   เพราะตามเห็นความเกิดและความดับ.

๗. อรรถกถาวิปัสสนาญาณุทเทส
ว่าด้วย  วิปัสสนาญาณ
            คำว่า    อารมฺมณํ   ปฏิสงฺขา    ความว่า   รู้   เห็น   อารมณ์มี
รูปขันธ์เป็นต้น   เพราะพิจารณาโดยความเป็นภังคะ   คือแตกดับไป.