๕๓๔ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑
| หมากแพง, ควรเห็น สมุทยสัจ ดุจฝนแล้ง, ควรเห็น นิโรธสัจ |
| ดุจข้าวปลาหาง่าย, ควรเห็น มรรคสัจ ดุจฝนตกต้องตามฤดูกาล. |
| อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบอริยสัจเหล่านี้แล้ว พึงทราบโดย |
| เปรียบเทียบด้วยคนมีเวร เหตุของเวร การถอนเวร อุบายการถอนเวร, |
| ด้วยต้นไม้มีพิษ รากต้นไม้ การทำลายราก และอุบายทำลายรากนั้น, |
| ด้วยภัย เหตุของภัย ความไม่มีภัยและอุบายบรรลุถึงความไม่มีภัยนั้น, |
| ด้วยฝั่งใน ห้วงน้ำใหญ่ ฝั่งนอก และความพยายามให้ถึงฝั่งนอกนั้นด้วย |
| ประการฉะนี้. |
| อนึ่ง พึงทราบสัจจะเหล่านี้ทั้งหมดโดยปรมัตถ์ว่า สูญ เพราะ |
| ไม่มีผู้เสวย ผู้ทำ ผู้ดับ และผู้ไป. ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า |
| ทุกฺขเมว หิ น โกจิ ทุกฺขิโต |
| การโก น กิริยาว วิชฺชติ, |
| อตฺถิ นิพพุติ น นิพพุโต ปุมา |
| มคฺคมตฺถิ คมโก น วิชฺชติ. |
| ความจริงทุกข์เท่านั้นมีอยู่ แต่ไม่มีใครๆถึง |
| ทุกข์ กิริยาคือการทำมีอยู่ แต่ผู้ทำไม่มี, ความดับ |
| มีอยู่ แต่คนดับไม่มี ทางมีอยู่ แต่ผู้เดินไม่มี. |
| อึกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า |
| ธุวสุภสุขตฺตสุญฺํ ปุริมทฺวยมตฺตสุญฺมมตํ ปทํ |
| ธุวสุตฺตวิรหิโต มคฺโค อิติ สุญฺตา เตสุ. |
| ความว่างในสัจจะ ๔ เหล่านั้น พึงทราบ |
| อย่างนี้ว่า สัจจะ ๒ บทแรกคือทุกข์สมุทัย ว่าง |
| จากความเที่ยง ความงาม ความสุข และอัตตา |
| อมตบท คือพระนิพพาน ว่างจากอัตตา มรรค |
| ว่างจากความยั่งยืน ความสุข และอัตตา ดังนี้. |
| อีกอย่างหนึ่ง สัจจะ ๓ อย่างสูญจากนิโรธ, และนิโรธก็สูญ |
| จากสัจจะ ๓ อย่างที่เหลือ. อีกอย่างหนึ่ง ในสัจจะ ๔ เหล่านี้ เหตุสูญ |
| จากผล เพราะไม่มีทุกข์ในสมุทัย, และไม่มีนิโรธในมรรค, เหตุไม่ |
| ร่วมครรภ์กับผล ดุจปกติของลัทธิทั้งหลาย มีปกติวาทีเป็นต้น อนึ่ง |
| ผลก็สูญจากเหตุ เพราะทุกข์สมุทัย และนิโรธมรรคไม่ได้เสมอกัน, |
| ผลนั้นมิได้เป็นอย่างเดียวกับเหตุ แต่เป็นเหตุเป็นผล ดุจสองอณูของ |
| ลัทธิทั้งหลายมีสมวายวาทีเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า |
| ตยมิธ นิโรธสุญฺํ ตเยน เตนาปิ นิพฺพุตี สุญฺา |
| สุญฺโ ผเลน เหตุ ผลมฺปิ ตํเหตุนา สุํ. |
| ในที่นี้สัจจะ ๓ อย่าง สูญจากนิโรธ นิโรธ |
| ก็สูญจากสัจจะ ๓ อย่างแม้นั้น สัจจะที่เป็นเหตุ |