จริงอยู่    เว้นอุทยะคือการเกิดขึ้นเสีย    ความเกิดขึ้นแห่งธรรม
ทั้งหลาย   ก็ย่อมไม่สำเร็จ,    เพราะฉะนั้น   แม้เมื่อไม่กล่าวว่า   ปัญญา
ในการตามเห็นความเกิดขึ้นและความแปรไปแห่งปัจจุบันธรรมทั้งหลาย
ก็พึงทราบว่า   เป็นอันกล่าวแล้วเหมือนกัน.
            อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ      ย่อมเกิดแก่พระโยคีบุคคลผู้บรรลุ
สัมมสนญาณ     ตามที่กล่าวแล้วในลำดับว่า       ก็การเห็นความเกิดขึ้น
ย่อมสำเร็จเพราะคำนั้นกำหนดตามพระบาลีว่า    อุทยพฺพยานุปสฺสเน
าณํ   แปลว่า   ปัญญาในการตามเห็นการเกิดและความดับไป   ดังนี้
แล้ว  ก็กำหนดการเกิดขึ้นและความดับไปในสังขารธรรมที่กำลังปรากฏ
ในสัมมสนญาณนั่นเอง       แล้วปรารภอุทยัพพยานุปัสสนาเพื่อทำการ
กำหนดสังขารธรรมทั้งหลาย.   เพราะว่าญาณนั้น   ท่านเรียกว่า  อุทยัพ-
พยานุปัสสนา   เพราะตามเห็นความเกิดและความดับ.

๗. อรรถกถาวิปัสสนาญาณุทเทส
ว่าด้วย  วิปัสสนาญาณ
            คำว่า    อารมฺมณํ   ปฏิสงฺขา    ความว่า   รู้   เห็น   อารมณ์มี
รูปขันธ์เป็นต้น   เพราะพิจารณาโดยความเป็นภังคะ   คือแตกดับไป.

            คำว่า   ภงฺคานุปสฺสเน   ปญฺา   วิปสฺสเน   าณํ  ความว่า
ปัญญาใดรู้ในการตามเห็น     ความดับ     แห่งญาณที่เกิดขึ้นแล้วเพราะ
พิจารณาอารมณ์ของญาณนั้นโดยความเป็นภังคะ  คือแตกดับไป,   ญาณ
นั้น   ท่านกล่าวว่า   วิปสฺสเน   าณํ   แปลว่า   ญาณในวิปัสสนา.
            บทว่า   วิปสฺสนา  ได้แก่   เห็น   เห็นแจ้ง    โดยประการต่าง ๆ.
ปาฐะว่า  อารมฺมณปฏิสงฺขา    ดังนี้ก็มี.
            เนื้อความแห่งวิปัสสนาญาณนั้นดังต่อไปนี้
            คำว่า  ปัญญาในการพิจารณาอารมณ์แล้วพิจารณาเห็นความ
แตกดับไป     เป็นวิปัสสนาญาณ     ท่านกล่าวไว้แล้วเพราะพิจารณา
อารมณ์โดยนัยตามที่กล่าวแล้วว่า     การพิจารณา    การรู้    การเห็นซึ่ง
อารมณ์.    ก็วิปัสสนาย่อมถึงยอดแห่งภังคานุปัสนานั่นแหละ    เพราะ
ฉะนั้น   ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้เป็นพิเศษว่า   วิปสฺสเน   าณํ   แปลว่า
ญาณในวิปัสสนา.
            มัคคามัคคญาณทัสนะ  ย่อมเกิดแก่พระโยคีบุคคลผู้ได้อุทยัพ-
พยานุปัสสนาญาณ,   เพราะฉะนั้น   เมื่ออุทยัพพยานุปัสสนาสำเร็จแล้ว
มัคคามัคคญาณทัสนะนั้น  ก็ย่อมสำเร็จด้วย  คำนั้นท่านมิได้กล่าวไว้เลย
พึงทราบว่า    ญาณมีวิปัสสนาเป็นยอด    ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยภังคานุ-
ปัสสนาญาณ.