คำว่า   ภงฺคานุปสฺสเน   ปญฺา   วิปสฺสเน   าณํ  ความว่า
ปัญญาใดรู้ในการตามเห็น     ความดับ     แห่งญาณที่เกิดขึ้นแล้วเพราะ
พิจารณาอารมณ์ของญาณนั้นโดยความเป็นภังคะ  คือแตกดับไป,   ญาณ
นั้น   ท่านกล่าวว่า   วิปสฺสเน   าณํ   แปลว่า   ญาณในวิปัสสนา.
            บทว่า   วิปสฺสนา  ได้แก่   เห็น   เห็นแจ้ง    โดยประการต่าง ๆ.
ปาฐะว่า  อารมฺมณปฏิสงฺขา    ดังนี้ก็มี.
            เนื้อความแห่งวิปัสสนาญาณนั้นดังต่อไปนี้
            คำว่า  ปัญญาในการพิจารณาอารมณ์แล้วพิจารณาเห็นความ
แตกดับไป     เป็นวิปัสสนาญาณ     ท่านกล่าวไว้แล้วเพราะพิจารณา
อารมณ์โดยนัยตามที่กล่าวแล้วว่า     การพิจารณา    การรู้    การเห็นซึ่ง
อารมณ์.    ก็วิปัสสนาย่อมถึงยอดแห่งภังคานุปัสนานั่นแหละ    เพราะ
ฉะนั้น   ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้เป็นพิเศษว่า   วิปสฺสเน   าณํ   แปลว่า
ญาณในวิปัสสนา.
            มัคคามัคคญาณทัสนะ  ย่อมเกิดแก่พระโยคีบุคคลผู้ได้อุทยัพ-
พยานุปัสสนาญาณ,   เพราะฉะนั้น   เมื่ออุทยัพพยานุปัสสนาสำเร็จแล้ว
มัคคามัคคญาณทัสนะนั้น  ก็ย่อมสำเร็จด้วย  คำนั้นท่านมิได้กล่าวไว้เลย
พึงทราบว่า    ญาณมีวิปัสสนาเป็นยอด    ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยภังคานุ-
ปัสสนาญาณ.

            เมื่อสังขารทั้งหลายอันพระโยคีบุคคลผู้กำหนดซึ่งอุทยัพพยะ
อันตนเห็นแจ้งแล้วด้วยอุทยัพพยานุปัสสนาแล้ว    ก็ปรากฏขึ้นโดยพลัน
ทีเดียว   เมื่อญาณแก่กล้าอยู่   สติก็ละอุทยะความเกิด  แล้วตั้งอยู่ในภังคะ
ความดับอย่างเดียว,   ภังคานุปัสสนาญาณ    ก็ย่อมเกิดขึ้นได้ในฐานะนี้
แก่พระโยคีบุคคลนั้น     ผู้เห็นอยู่ว่า        ธรรมดาสังขารธรรมทั้งหลาย
เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้   ก็ย่อมดับไปอย่างนี้

๘.   อรรถกถาอาทีนวญาณุทเทส
ว่าด้วย  อาทีนวญาณ
            คำว่า   ภยตูปฏฺ€เน  ปญฺา   มีความว่า  ปัญญาในการปรากฏ
ขึ้นแห่งอุปปาทะความเกิด   ปวัตตะความเป็นไป  นิมิตเครื่องหมาย อายู-
หนาการประมวลมา   และปฏิสนธิการเกิดในภพใหม่    โดยความเป็นภัย
คือในการเข้าไปยึดถือว่ามีภัยปรากฏอยู่เฉพาะหน้า       โดยการประกอบ
ด้วยความเบียดเบียนอยู่เนือง ๆ.    ย่อมปรากฏโดยความเป็นภัย    ฉะนั้น
จึงชื่อว่า   ภยตูปัฏฐาน   คืออารมณ์.   ปัญญา   ในภยตูปัฏฐานนั้น.   อีก
อย่างหนึ่ง   ชื่อว่า   ภยตูปัฏฐาน  คือปัญญา     เพราะอรรถว่า   ปรากฏ
โดยความเป็นภัย   คำนั้นย่อมเป็นคำอธิบาย   อันท่านกล่าวแล้วว่า   ภยตู-
ปัฏฐาน.