ทั้งหลาย       นี้เป็นการเห็นความเกิดและความเสื่อมโดยขณะของพระ-
โยคาวจรนั้น.   จริงอยู่  ความเกิดเป็นลักษณะในขณะเกิดนั่นเอง   และ
ความแปรปรวนก็เป็นลักษณะในขณะดับ.
            สมุทยสัจ    ย่อมปรากฏแก่พระโยคาวจรด้วยการเห็นความเกิด
โดยปัจจัยซึ่งเห็นความเกิดและความเสื่อมโดยส่วนทั้งสอง     คือ     โดย
ปัจจัยและโดยขณะของพระโยคาวจรผู้เข้าใจถึงตัณหาให้เกิด.   ทุกขสัจ
ย่อมปรากฏด้วยการเห็นความเกิด   โดยขณะแก่พระโยคาวจรผู้เข้าใจถึง
ทุกข์ที่เกิด.     นิโรธสัจ   ย่อมปรากฏด้วยการเห็นความเสื่อมโดยปัจจัย
แก่พระโยคาวจรผู้เข้าใจความไม่เกิดแห่งความมีปัจจัย      โดยที่ปัจจัยไม่
เกิด.  ทุกขสัจ  นั่นแลย่อมปรากฏด้วยการเห็นความเสื่อมโดยขณะแก่
พระโยคาวจรผู้เข้าใจมรณทุกข์.  อนึ่ง การเห็นความเกิดและความเสื่อม
ของพระโยคาวจรนั้น    มรรคสัจ  ย่อมปรากฏว่า   มรรคนี้ยังเป็นโลกิยะ
เพราะกำจัดความหลงในการเห็นความเกิดและความเสื่อมนั้น.
             อนึ่ง   ปฏิจจสมุปบาทเป็นอนุโลม   ด้วยการเห็นความเกิด   โดย
ปัจจัยย่อมปรากฏแก่พระโยคาวจรนั้น   ผู้เข้าใจว่า    อิมสฺมึ  สติ,   อิทํ
โหติ๑ - เมื่อสิ่งนี้มีอยู่,  สิ่งไม่ย่อมมี.  ปฏิจจสมุปบาทเป็นปฏิโลม ด้วยการ
เห็นความเสื่อม  โดยปัจจัยย่อมปรากฏแก่พระโยคาวจรผู้เข้าใจว่า  อิมสฺส
๑. ม. มู. ๑๒/๔๔๘.

นิโรธา  อิทํ  นิรุชฺฌติ๑- เพราะสิ่งนี้ดับ,   สิ่งนี้จึงดับดังนี้.  อนึ่ง  ธรรม
ทั้งหลายที่อาศัยกันเกิดขึ้น   ด้วยการเห็นความเกิดและความเสื่อม   โดย
ขณะย่อมปรากฏ   ด้วยการเห็นความเกิดและความเสื่อมโดยขณะ   แก่
พระโยคาวจรผู้เข้าใจลักษณะแห่งสังขตะ.    เพราะสังขตธรรมทั้งหลาย
มีเกิดและเสื่อม,   สังขตธรรมเหล่านั้นอาศัยกันเกิดขึ้น.
            อนึ่ง  นัย ๔ คือ เอกัตตนัย - นัยแห่งความเป็นอันเดียวกัน  ด้วย
การเห็นความเกิดโดยปัจจัย      ย่อมปรากฏแก่พระโยคาวจรนั้นผู้เข้าใจ
ความขาดไปแห่งสันดานด้วยการสัมพันธ์กันด้วยเหตุผล    ทีนั้น  พระ-
โยคาวจร   ย่อมละอุจเฉททิฏฐิได้เป็นอย่างดี.     นานัตตนัย - นัยแห่ง
ความต่าง ๆ กัน   ด้วยการเห็นความเกิดโดยขณะย่อมปรากฏแก่พระโย-
คาวจรผู้เข้าใจถึงความเกิดแห่งธรรมใหม่ ๆ ทีนั้นพระโยคาวจร   ย่อมละ
สัสสตทิฏฐิได้เป็นอย่างดี.     อนึ่ง   อัพยาปารนัย - นัยแห่งความไม่
ขวนขวาย  ด้วยการเห็นความเกิดโดยปัจจัย   ย่อมปรากฏแก่พระโยคาวจร
ผู้เข้าใจถึงความที่ธรรมทั้งหลายไม่เป็นไปในอำนาจ   ทีนั้นพระโยคาวจร
ย่อมละอัตทิฏฐิได้เป็นอย่างดี.        อนึ่ง  เอวังธรรมตานัย - นัยอัน
เป็นธรรมดาอย่างนี้   ด้วยการเห็นความเกิดโดยปัจจัย     ย่อมปรากฏแก่
พระโยคาวจรผู้เข้าใจความเกิดแห่งผลโดยความสมควรแก่ปัจจัย    ทีนั้น
พระโยคาวจรย่อมละอกิริยทิฏฐิได้เป็นอย่างดี.
๑. ม. มู. ๑๒/๔๕๐.