เป็นปัจจัยให้สำเร็จแก่มรรคด้วยอำนาจปัจจัย  ๖  คือ   อนันตระ,   สม-
นันตระ,   อาเสวนะ,  อุปนิสสยะ,  นัตถิ,  วิคตะ   อันเป็นไปในครั้งแรก
ความเสพในครั้งแรก,      อันประชุมพร้อมกันในครั้งแรกในอารมณ์คือ
นิพพาน,   ถึงยอดเป็นศีรษะวิปัสสนา   ย่อมเกิดขึ้นกระทำให้เป็นภาพ
ที่ให้หมุนกลับอีกไม่ได้.

๑๑. อรรถกถามัคคญาณุทเทส
ว่าด้วย  มรรคญาณ
            ในคำว่า  ทุภโต  วุฏฺ€านวิวฏฺฏเน   ปญฺา   มคฺเค   าณํ
แปลว่า     ปัญญาในการออกและหลีกจากขันธ์และนิมิตทั้ง  ๒    เป็น
มรรคญาณ  นี้  มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้
            คำว่า  ทุภโต    แปลว่าทั้ง  ๒,   อีกอย่างหนึ่งท่านกล่าวอธิบายว่า
ทั้งคู่.    มรรคญาณย่อมออกคือย่อมหมุนกลับจากกิเลสทั้งหลาย     และ
ขันธ์อันเป็นไปตามกิเลสเหล่านั้น    กับทั้งจากสังขารนิมิตทั้งปวงในภาย
นอกจากการการทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์  เพราะตัดกิเลสทั้งหลาย
ได้ขาดแล้ว     ฉะนั้นจึงชื่อว่า   ปัญญาในการออกและหลีกจากขันธ์และ
นิมิตทั้ง  ๒.
            เพราะเหตุนั้น  พระพุทธโฆสาจารย์จึงกล่าวว่า

                   มรรคญาณแม้ทั้ง  ๔ ออกจากนิมิต   เพราะ
            มีพระนิพพานอันไม่มีนิมิตเป็นอารมณ์,    และย่อม
            ออกจากปวัตตขันธ์   เพราะตัดสมุทัยได้ขาด ฉะนั้น
            จึงชื่อว่า   ทุภโตวุฏฐานะ  คือออกโดยส่วนทั้งสอง๒
            ดังนี้.
            ธรรมชาติใดย่อมขวนขวาย    ย่อมเพ่งเล็งพระนิพพาน,    หรือ
พระโยคีบุคคลผู้ต้องการพระนิพพาน  ย่อมขวนขวาย  คือย่อมแสวงหา,
หรือว่าธรรมชาติใดยังกิเลสทั้งหลายให้ตายไป      เป็นไปอยู่     ฉะนั้น
ธรรมชาตินั้น  ชื่อว่า  มรรค,   ญาณในมรรคนั้น  ชื่อว่า  มคฺเค   าณํ-
มรรคญาณ.
            มรรคญาณท่านทำเป็นเอกวจนะโดยชาติศัพท์.  ก็มรรคญาณนั้น
เกิดขึ้น   ทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ต่อจากโคตรภูญาณ,   ตัดกิเลส
อันจะพึงฆ่าได้เองโดยไม่มีส่วนเหลือ,     เผาผลาญห้วงสมุทรคือทุกข์ใน
สังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันบุคคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้วให้เหือด-
แห้งไป,   ปิดประตูอบายทั้งปวงเสีย,   การทำอริยทรัพย์  ๗  ให้ปรากฏอยู่
ต่อหน้า,   ละมิจฉามรรคประกอบด้วยองค์  ๘,  ทำเวรภัยทั้งปวงให้สงบ,
นำตนเข้าสู่ความเป็นบุตรผู้เกิดแต่พระอุระ     แห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
และได้อานิสงส์อื่น ๆ  อีกหลายร้อยเท่า  เหมือนคำที่กล่าวว่า
๑. ปัญญานิทเทส  แห่งวิสุทธิมรรค.