บทว่า  ปฏิสงฺขาย  ได้แก่   เข้าไปพิจารณาด้วยสามารถลักษณะ
มีความไม่เที่ยงเป็นต้น,   อนึ่ง   เพราะพระอริยะทั้งหลายมีพระโสดาบัน
เป็นต้นเข้าผลสมาบัติของตน ๆ   ถ้าไม่เห็นแจ้งวิปัสสนาญาณ ๙   มีอุท-
ยัพพยญาณ เป็นต้น   ก็ไม่สามารถจะเข้าสมาบัติได้     ฉะนั้น   ท่านจึง
กล่าวว่า  ปฏิสงฺขาย  วา   ผลสมาปตฺตึ      สมาปชฺชนติ - พระอริยะ
ทั้งหลายพิจารณาแล้วเข้าผลสมาบัติ ดังนี้.
            เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งผลสมาบัติ     จึงมีปัญหากรรมของ
พระเสกขะเหล่านี้ดังต่อไปนี้
                           ผลสมาบัติ  คือ   อะไร,   ใครเข้าสมาบัติ
                    นั้น,   ใครไม่เข้าสมาบัติ,    เพราะเหตุไรจึงต้องเข้า
                    สมาบัติ,   การเข้าสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร,   การตั้ง
                    อยู่เป็นอย่างไร,    การออกเป็นอย่างไร,   อะไรเป็น
                    ลำดับของผล  และผลเป็นลำดับของอะไร ?
            พึงทราบวินิจฉัยในปัญหากรรมนั้นดังต่อไปนี้ว่า   อะไรเป็นผล
สมาบัติ  ?   แก้ว่า   อัปปนาในนิโรธของอริยผล๑.  ใครเข้าสมาบัตินั้น
ใครไม่เข้าสมาบัตินั้น,      แก้ว่า     ปุถุชนแม้ทั้งหมดเข้าสมาบัติไม่ได้.
เพราะเหตุไร ? เพราะยังไม่บรรลุ. ส่วนพระอริยะทั้งหมดเข้าสมาบัติได้.
๑.   วิสุทธิมรรคบาลี  หน้า  ๓๕๗

เพราะเหตุไร ?  เพราะบรรลุแล้ว.   ส่วนพระอริยะชั้นสูง  ไม่เข้าสมาบัติ
ชั้นต่ำ    เพราะสงบแล้วด้วยความเข้าถึงความเป็นบุคคลอื่น.    และพระ-
อริยะชั้นต่ำ  ก็ไม่เข้าสมาบัติชั้นสูง  เพราะยังไม่บรรลุ.  แต่ท่านทั้งหมด
ก็เข้าสมาบัติอันเป็นผลของตน ๆ  นั่นเอง   เพราะเหตุนั้น   คำนี้จึงเป็น
ข้อสันนิษฐานไว้ในที่นี้.
            แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า      แม้พระโสดาบันพระสกทาคามีก็
ไม่เข้าสมาบัติ.    พระอริยะ ๒  ชั้นสูงย่อมเข้าสมาบัติ.   นี้เป็นเหตุของ
พระอริยะเหล่านั้น.     เพราะพระอริยะเหล่านั้นเป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ใน
สมาธิ.     นั้นไม่ใช่เหตุของปุถุชน     เพราะเข้าโลกิยสมาธิที่ตนได้แล้ว.
ก็ในที่นี้   เพราะคิดถึงเหตุ   และมิใช่เหตุเป็นอย่างไร.   ในการแก้ปัญหา
เหล่านี้ว่า       สังขารุเบกขา  ๑๐     ย่อมเกิดขึ้นด้วยวิปัสสนาเป็นไฉน*.
โคตรภูธรรม  ๑๐   ย่อมเกิดด้วยวิปัสสนาเป็นไฉน   ท่านกล่าวไว้ต่างหาก
กันในบาลีนี้แล้วมิใช่หรือว่า  เพื่อประโยชน์การเข้าโสดาปัตติผล   เพื่อ
ประโยชน์การเข้าสกทาคามิผล. เพราะฉะนั้น พระอริยะแม้ทั้งหมดก็ย่อม
เข้าสมาบัติอันเป็นผลของตน ๆ  เพราะเหตุนั้น  จึงควรตกลงไว้ในที่นี้.
            เพราะเหตุไรจึงต้องเข้าสมาบัติ ?   แก้ว่า    เพื่ออยู่เป็นสุขใน
ทิฏฐธรรม.    เหมือนอย่างพระราชาทั้งหลายย่อมเสวยสุขในราชสมบัติ.
ทวยเทพย่อมเสวยทิพยสุข ฉันใด,  พระอริยะทั้งหลายก็ฉันนั้น  ทำข้อ
๑.  ขุ. ป.   ๓๑/๑๓๔.