อุปทะเป็นต้น.   ท่านอธิบายว่า   เพราะแม้ผู้ปราศจากราคะก็ยังมีสังขา-
รุเบกขาจิตหลีกจากสังขารแล่นไปสู่นิพพาน
            บทว่า  อฏฺ€   สมาธิสฺส  ปุจฺจยา - เป็นปัจจัยแห่งสมาธิ  ๘  คือ
ปัจจัย ๘ ท่านกล่าวด้วยสามารถสมถะเป็นปัจจัยแก่อัปปนาสมาธิ  เพราะ
ให้ถึงอัปปนา.
            บทว่า   ทส   าณสฺส   โคจรา - เป็นโคจรแห่งญาณ  ๑๐  คือ
เป็นภูมิ ๑๐ แห่งมรรคญาณ    และผลญาณ   ท่านกล่าวด้วยสามารถแห่ง
วิปัสสนา.
            บทว่า   ติณฺณํ  วิโมกฺขาย  ปจฺจยา - เป็นปัจจัยแห่งวิโมกข์ ๓
คือ เป็นปัจจัยแห่งสุญญตวิโมกข์  อนิมิตตวิโมกข์   และอัปปณิหิตวิโมกข์
ด้วยอุปนิสสยปัจจัย.
            บทว่า  นานาทิฏฺ€ีสุ  น  กมฺปติ - ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะทิฏฐิ
ต่าง ๆ   ได้แก่   ไม่สละความดับแล้วพิจารณาเห็นสังขารทั้งหลาย   โดย
ความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น    ย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิมีประการต่างๆ
มีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น.
                         จบ  อรรถกถาสังขารุเบกขาญาณนิทเทส

โคตรภูญาณนิทเทส
            [๑๓๖]  ปัญญาในการออกและหลีกไปจากสังขารนิมิตภายนอก
เป็นโคตรภูญาณอย่างไร  ชื่อว่าโคตรภู   เพราะอรรถว่าครอบงำความเกิด
ขึ้น   ครอบงำความเป็นไป  ครอบงำนิมิต   ครอบงำกรรมเครื่องประมวล
มา   ครอบงำปฏิสนธิ  ครอบงำคติ  ครอบงำความบังเกิด   ครอบงำอุบัติ
ครอบงำชาติ   ครอบงำชรา   ครอบงำพยาธิ   ครอบงำมรณะ   ครอบงำ
ความเศร้าโศก   ครอบงำความรำพัน   ครอบงำความคับแค้นใจ  ครอบงำ
สังขารนิมิตภายนอก   ชื่อว่าโคตรภู    เพราะอรรถว่า   แล่นไปสู่นิพพาน
อันไม่มีความเกิดขึ้น  ฯลฯ  แล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับ ชื่อว่าโคตรภู
เพราะอรรถว่า    ครอบงำความเกิดขึ้นแล้ว     แล่นไป ู่นิพพานอันไม่มี
ความเกิดขึ้น      ครอบงำความเป็นไปแล้ว      แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มี
ความเป็นไป  ฯลฯ  ครอบงำสังขารนิมิตภายนอกแล้ว   แล่นไปสู่นิพ-
พานอันเป็นที่ดับ.
            [๑๓๗]  ชื่อว่าโคตรภู    เพราะอรรถว่า   ออกจากความเกิดขึ้น
ออกจากความเป็นไป... ออกจากสังขารนิมิตภายนอก        ชื่อว่าโคตรภู
เพราะอรรถว่าแล่นไปสู่นิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น   แล่นไปสู่นิพพาน
อันไม่มีความเป็นไป ฯลฯ แล่นไปสู่นิพพานอันเป็นที่ดับ  ชื่อว่าโคตรภู
เพราะอรรถว่า    ออกจากความเกิดขึ้นแล้ว     แล่นไปสู่นิพพานอันไม่มี