๑๓.  อรรพกถาวิมุตติญาณนิทเทส
            [๑๕๒]   พึงทราบวินิจฉัยในวิมุตติญาณนิทเทสดังต่อไปนี้.
            บทว่า  สกฺกายทิฏฺ€ิ  -  ความเห็นว่าเป็นตัวตน  มีวิเคราะห์ว่า
ชื่อว่า   สกฺกายทิฏฺ€ิ   เพราะอรรถว่าความเห็นในกาย  กล่าวคือ  ขันธ-
ปัญจกอันมีอยู่   หรือในกายนั้นอันมีอยู่เอง.
            บทว่า  วิจิกิจฺฉา - ความไม่แน่ใจ   มีวิเคราะห์ว่า ชื่อว่า  วิจิกิจฺฉา
เพราะอรรถว่าปราศจากความแน่ใจ     หรือ    เมื่อค้นหาสภาวธรรมเป็น
เหตุยากลำบาก.
            บทว่า     สีลพฺพตปรามาโส -  ความลูบคลำศีลและพรต     มี
วิเคราะห์ว่า     เป็นผู้ถือมั่นยึดมั่นว่า     ความหมดมีด้วยศีลด้วยพรต.
ชื่อว่า   สีลพฺพตปรามาโส   เพราะอรรถว่าผู้ถือมั่นยึดมั่นนั้น   ละเลย
สภาวธรรมลูบคลำแต่สิ่งอื่น.    เมื่อทิฏฐิแม้มีอยู่ทั้งสองอย่าง  ท่านก็ยัง
กล่าวถึงสักกายทิฏฐิ เพื่อแสดงถึงการละทิฏฐิทั้งหมด ด้วยการละสักกาย-
ทิฏฐิ   มีวัตถุ   ๒๐ อย่างอันเป็นปรกติ    โดยยืดถือสักกายทิฏฐิตามปรกติ
เว้นการคาดคะเน   และการอ้างผู้อื่น.   ส่วนสีลัพพตปรามาส   พึงทราบ
ว่า        ท่านกล่าวไว้ต่างหากเพื่อแสดงถึงมิจฉาปฏิปทาของคนทั้งหลายผู้
ปฏิบัติด้วยคิดว่า   เราปฏิบัติปฏิปทาบริสุทธิ์.   ท่านกล่าวถึงทิฏฐานุสัย.
ความเห็นผิดอันนอนอยู่ในสันดาน      วิจิกิจฉานุสัย - ความลังเลใจอัน
นอนอยู่ในสันดาน   เพื่อแสดงถึงการละด้วยละอนุสัย   แม้ ๓ อย่างนั่น

แหละ.    มิใช่เพราะกิเลสต่างกัน.     บทว่า     อุปกฺกิเลสา - อุปกิเลส
ทั้งหลาย   มีวิเคราะห์ว่า  ชื่อว่า  กิเลสา  เพราะอรรถว่าท่าให้เศร้าหมอง
ทำให้เดือดร้อน   ทำให้ลำบาก.   ชื่อว่า   อุปกฺกิเลสา    เพราะอรรถว่า
เป็นกิเลสร้ายมีกำลังแรง.
        บทว่า  สมฺมา  สมุจฺฉินฺนา   โหนฺติ - เป็นกิเลสอันพระโสดา
ปัตติมรรคตัดขาดดีแล้ว     คือ    ตัดขาด้วยดี    เพราะ ดับไม่เกิดขึ้นอีก
ด้วยสมุจเฉทประหาณ.
        บทว่า    สปริยุฏาเนหิ - พร้อมด้วยปริยุฏฐานกิเลส    ได้แก่
กิเลสครอบงำ    มีวิเคราะห์ว่า    กิเลสทั้งหลาย    ชื่อว่า     ปริยุฎ€าน
เพราะอรรถว่าหุ้มห่อจิตเกิดขึ้น.    บทนี้เป็นชื่อของกิเลสทั้งหลาย  อัน
เนื่องด้วยความประพฤติ.    ชื่อว่า    สปริยุฏ€าน   เพราะอรรถว่าพร้อม
ด้วยปริยุฏฐานกิเลส    คือ   อุปกิเลสอันนอนอยู่ในสันดาน.
       บทว่า  จิตฺตํ    วิมุตฺตํ    โหติ -    จิตเป็นอันพ้นแล้ว    ความว่า
จิตเป็นไปด้วยอำนาจแห่งสันตติ    เพราะกิเลสเหล่านั้นทำให้เกิดในที่ไม่
สมควร   ชื่อว่า   เป็นอันพ้นแล้วจากกิเลสนั้น.   จิตนั้นนั่นแล   ชื่อว่า
สุวิมุตฺตํ   เพราะพ้นแล้วด้วยดี.
          บทว่า   ตํวิมุตฺติญาตฏฺเ€น   คือ   เพราะอรรถว่ารู้วิมุตตินั้น
                         จบ  อรรถกถาวิมุตติญาณนิทเทส