กิริยาคือความนึกเพื่อต้องการดมกลิ่นเป็นอัพยากฤต  เป็นวิญญาณจริยา
ฆานวิญญาณอันเป็นแต่เพียงดมกลิ่น   เป็นวิญญาณจริยา   เพราะได้ดม
กลิ่นแล้ว      มโนธาตุอันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์      เป็นวิญญาณจริยา
เพราะขึ้นสู่กลิ่นแล้ว  มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก  เป็นวิญญาณจริยา
กิริยาคือความนึกเพื่อต้องการลิ้มรสเป็นอัพยากฤต      เป็นวิญญาณจริยา
ชิวหาวิญญาณอันเป็นแต่เพียงลิ้มรส     เป็นวิญญาณจริยา    เพราะได้ลิ้ม
รสแล้ว  มโนธาตุอันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์  เป็นวิญญาณจริยา   เพราะ
ขึ้นสู่รสแล้ว   มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก  เป็นวิญญาณจริยา    กิริยา
คือความนึกเพื่อต้องการถูกต้อง  โผฏฐัพพะเป็นอัพยากฤต  เป็นวิญญาณ
จริยา   กายวิญญาณอันเป็นแต่เพียงถูกต้องโผฏฐัพพะ  เป็นวิญญาณจริยา
เพราะได้ถูกต้องโผฏฐัพพะแล้ว      มโนธาตุอันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์
เป็นวิญญาณจริยา  เพราะขึ้นสู่โผฏฐัพพะแล้ว  มโนวิญญาณธาตุอันเป็น
วิบาก เป็นวิญญาณจริยา กิริยาคือความนึกเพื่อต้องการรู้แจ้งธรรมารมณ์
เป็นอัพยากฤต   เป็นวิญญาณจริยา   มโนวิญญาณอันเป็นแต่เพียงรู้แจ้ง
ธรรมารมณ์  เป็นวิญญาณจริยา  เพราะรู้แจ้งธรรมารมณ์แล้ว   มโนธาตุ.
อันเป็นวิบากที่ขึ้นสู่อารมณ์  เป็นวิญญาณจริยา  เพราะขึ้นสู่ธรรมารมณ์
แล้ว   มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก   เป็นวิญญาณจริยา.

           [๑๖๖]   คำว่า   วิญญาณจริยา    ความว่า   ชื่อว่าวิญญาณจริยา
เพราะอรรถว่ากระไร ?

           ชื่อว่าวิญญาณจริยา  เพราะอรรถว่า  ประพฤติไม่มีราคะประพฤติ
ไม่มีโทสะ  ประพฤติไม่มีโมหะ   ประพฤติไม่มีมานะ  ประพฤติไม่มีทิฏฐิ
ประพฤติไม่มีอุทธัจจะ      ประพฤติไม่มีวิจิกิจฉา     ประพฤติไม่มีอนุสัย
ประพฤติไม่ประกอบด้วยราคะ   ประพฤติไม่ประกอบด้วยโทสะ ประพฤติ
ไม่ประกอบด้วยโมหะ     ประพฤติไม่ประกอบด้วยมานะ    ประพฤติไม่
ประกอบด้วยทิฏฐิ      ประพฤติไม่ประกอบด้วยอุทธัจจะ     ประพฤติไม่
ประกอบด้วยวิจิกิจฉา    ประพฤติไม่ประกอบด้วยอนุสัย     ประพฤติไม่
ประกอบด้วยกุศลกรรม   ประพฤติไม่ประกอบด้วยอกุศลกรรม ประพฤติ
ไม่ประกอบด้วยการไม่มีโทษ      ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมไม่มีโทษ
ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมดำ     ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมขาว
ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมที่มีสุขเป็นกำไร      ประพฤติไม่ประกอบ
ด้วยกรรมที่มีทุกข์เป็นกำไร    ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมที่มีสุขเป็น
วิบาก   ประพฤติไม่ประกอบด้วยกรรมที่มีทุกข์เป็นวิบาก     ประพฤติใน
อารมณ์ที่รู้แจ้งแล้ว   วิญญาณมีความประพฤติเห็นปานนี้    เหตุนั้นชื่อว่า
วิญญาณจริยา   จิตนี้บริสุทธิ์โดยปกติ  เพราะอรรถว่าไม่มีกิเลส  เหตุนั้น
จึงชื่อว่า   วิญญาณจริยา   นี้ชื่อว่าวิญญาณจริยา.

          [๑๖๗]   อัญญาณจริยาเป็นไฉน  ?
           กิริยาคือความนึกเพื่อความแล่นไปแห่งราคะในรูปอันเป็นที่รัก
อันเป็นอัพยากฤต    เป็นวิญญาณจริยา    ความแล่นไปแห่งราคะ    เป็น