จิตน้อมไปในนิพพานอันไม่มีที่ตั้ง    ถูกต้องแล้ว ๆ  ย่อมเห็นความเสื่อมไป
เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว   คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ  ไม่มีที่ตั้ง  แล้ว
ย่อมเข้าสมาบัติ   นี้ชื่อว่า อัปปณิหิตวิหารสมาบัติ  พิจารณาเห็นความ
ยึดมั่นชราและมรณะโดยความเป็นภัย     มีจิตน้อมไปในนิพพานอันว่าง
เปล่า  ถูกต้องแล้ว ๆ  ย่อมเห็นความเสื่อมไป   เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว
คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ    ว่างเปล่า    แล้วย่อมเข้าสมาบัติ   นี้ชื่อว่า
สุญญตวิหารสมบัติ   อนิมิตตวิหารเป็นอย่างหนึ่ง    อัปปณิหิตวิหารเป็น
อย่างหนึ่ง    สุญญตวิหารเป็นอย่างหนึ่ง      อนิมิตสมาบัติเป็นอย่างนี้
อัปปณิหิตสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง    อัปปณิหิตวิหารสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง
 วิหารสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง         อัปปณิหิตวิหารสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง
สุญญตวิหารสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง.
            ชื่อว่าญาณ   เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น     ชื่อว่าปัญญา  เพราะ
อรรถว่ารู้ชัด     เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า    ปัญญาในความต่างแห่ง
วิหารธรรม   เป็นวิหารรัฏฐญาณ  ปัญญาในความแตกต่างแห่งสมาบัติเป็น
สมาปัตตัฏฐญาณ    ปัญญาในความต่างแห่งวิหารสมาบัติเป็นวิหารสมา-
ปัตตัฏฐญาณ.

อรรถกถาญาณัตตยานิทเทส
            [๒๐๒ - ๒๑๐]พึงทราบวินิจฉัยในญาณัตตยานิทเทส   ดังต่อ
ไปนี้.
            บทว่า   นิมิตฺตํ   ได้แก่  สังขารนิมิต.
            บทว่า    อนิมิตฺเต   ได้แก่   นิพพานอันเป็นปฏิปักษ์กับสังขาร
นิมิต.
            บทว่า   อธิมุตฺตตฺตา .เพราะจิตน้อมไป  คือ  เพราะปล่อยจิต
ไปด้วยความน้อมไปในนิพพานนั้น.
            บทว่า   ผุสฺส  ผุสฺส    วยํ   ปสฺสติ -  ถูกต้องแล้ว   ถูกต้องแล้ว
ย่อมเห็นความเสื่อม  คือ  ถูกต้องแล้ว   ถูกต้องแล้ว   ซึ่งสังขารนิมิตด้วย
ญาณ  ย่อมเห็นความเสื่อมไฝแห่งสังขารนิมิตนั้น    ด้วยวิปัสสนาญาณ.
ด้วยบทนี้เป็นอันสำเร็จถึงภังคานุปัสนาญาณ.    ภังคานุปัสนานั้น    ยัง
อนิจจานุปัสนาให้สำเร็จ.    อนิจจานุปัสนา    ยังทุกขานุปัสนาให้สำเร็จ
เพราะสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นทุกข์.   ทุกขานุปัสนานั้น     ยังอนัตตานุปัสนา
ให้สำเร็จ   เพราะสิ่งที่เป็นทุกข์เป็นอนัตตา.   เพราะเหตุนั้นเป็นอันท่าน
กล่าวถึงอนุปัสนา ๓  ในบทนี้ด้วยประการฉะนี้.
            บทว่า   อนิมิตฺโต   วิหาโร - วิหารธรรมชื่อว่าอนิมิตวิหาร   คือ
วิหารธรรมอันเป็นหมวด  ๓   แห่งวิปัสสนานั้น         ชื่อว่าอนิมิตวิหาร