๘๖ ๖๘.พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๑
| ก็ศัพท์ว่า อชฺฌตฺต นี้ ปรากฏในอรรถ ๔ อย่างคือ โคจรัช- | ||
| ฌัตตะ, นิยกัชฌัตตะ, อัชฌัตตัชฌัตตะ, วิสยัชฌัตตะ. | ||
| อันอรรถะในโคจรัชฌัตตะนี้ ย่อมปรากฏในบาลีอาคตสถานว่า | ||
| ดูก่อนอานนท์ ภิกษุนั้นตั้งจิตภายในให้มั่นในสมาธินิมิตข้างต้นนั้นแล๑... | ||
| และ เป็นผู้ยินดีแล้วในธรรมภายใน เป็นผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว๒ ดังนี้ | ||
| เป็นต้น. | ||
| อรรถะในนิยกัชฌัตตะ ย่อมปรากฏในบาลีอาคตสถานว่า มี | ||
| ความผ่องใสแห่งจิตในภายใน๓, หรือ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม | ||
| ภายในอยู่๔ ดังนี้เป็นต้น. | ||
| อรรถะในอัชฌัตตัชฌัตตะ ย่อมปรากฏในบาลีอาคตสถานว่า | ||
| อายตนะภายใน ๖๕, และ สภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นภายใน๖ดังนี้ | ||
| เป็นต้น. | ||
| อรรถะในวิสยัชฌัตตะ ย่อมปรากฏในบาลีอาคตสถานว่า ดูก่อน | ||
| อานนท์ ก็วิหารธรรมอันตถาคตตรัสรู้แล้วนี้แล คือตถาคตเข้าสุญญตะ | ||
| ภายใน เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวงอยู่๗ ดังนี้เป็นต้น. อธิบายว่า | ||
| วิสัยชฌัตตะนี้ ย่อมปรากฏในอรรถว่า อิสริยฐานะ. จริงอยู่ ผลสมาบัติ | ||
| ๑. ม.อุ. ๑๔/๓๕๗. ๒. ขุ.อ. ๒๕/๓๕. ๓. ที.สี. ๙/๑๒๘. | ||
| ๔. ที. มหา. ๑๐/๒๙๐. ๕. ม.อุ. ๑๔/๘๑๑. ๖. อภิ.สํ ๓๔/๑. | ||
| ๗. ม.อุ. ๑๔/๓๔๖. | ||
| ชื่อว่าเป็นอิสริยฐานะของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. แต่ในที่นี้ พึงเห็นว่า | |
| หมายเอาในอรรถว่า อัชฌัตตัชฌัตตะ. ในการกำหนดอัชฌัตตะเหล่า | |
| นั้น ชื่อว่า อชฺฌตฺววตฺถาเน - ในการกำหนดอัชฌัตตะ. | |
| คำว่า วตฺถุนานตฺเต ได้แก่ ในความเป็นต่างๆ แห่งวัตถุทั้งหลาย, | |
| อธิบายว่า ในวัตถุต่าง ๆ. | |
| ในที่นี้ ถึงแม้ภวังคจิตอันเป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณ คือชวนะ | |
| ท่านก็เรียกว่า วัตถุ เพราะเป็นฐานที่เกิดขึ้นดุจหมวด ๕ แห่งปสาทะ | |
| มีจักขุปสาทะเป็นต้นฉะนั้น. แม้อาวัชชนจิต ก็พึงทำให้เป็นที่อาศัย | |
| ของวัตถุนั้นได้เหมือนกัน. | |
| คำว่า พหิทฺธา - ภายนอก ความว่า ในอารมณ์แห่งญาณ | |
| เหล่านั้นอันมีในภายนอก จากธรรมอันเป็นอัชฌัตตัชฌัตตะ ๖ | |
| คำว่า โคจรนานตฺเต - ในความต่าง ๆ แห่งโคจร ได้แก่ | |
| ในความต่าง ๆ แห่งวิสยะคืออารมณ์. |