ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดหายใจเข้า
            ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดหายใจออก
            ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความดับหายใจเข้า
            ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความดับหายใจออก
            ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความสละคืนหายใจเข้า
            ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาเห็นความสละคืนหายใจออก
เป็นสมาธิแต่ละอย่าง ๆ      ญาณย่อมเกิดขึ้นด้วยสามารถแห่งสมาธินั้น
อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปด้วยญาณนั้น    สมถะมีก่อน   ญาณมีภายหลัง
ด้วยประการดังนี้  ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ด้วยญาณนั้น
เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า     ปัญญาในการตัดอาสวะขาดเพราะความ
บริสุทธิ์แห่งสมาธิอันเป็นเหตุไม่ฟุ้งซ่าน   เป็นอานันตริกสมาธิญาณ.

            [๒๑๔]  คำว่า    อาสวา   ความว่า    อาสวะเหล่านั้นเป็นไฉน
อาสวะเหล่านั้น   คือ   กามาสวะ   ภวาสวะ   ทิฏฐาสวะ   อวิชชาสวะ.
            อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไป ณ ที่ไหน  ทิฏฐาสวะทั้งสิ้น  กามาสวะ
ภวาสวะ   อวิชชาสวะ    อันเป็นเหตุให้ไปสู่อบาย   ย่อมสิ้นไปด้วยโสดา-
ปัตติมรรค   อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะแห่งโสดาปัตติมรรคนี้.
           กามาสวะส่วนหยาบ   ภวาสวะ   อวิชชาสวะ   อันตั้งอยู่ร่วมกันกับ
กามาสวะนั้น   ย่อมสิ้นไปด้วยสกทาคามิมรรค  อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไป
ในขณะแห่งสกทาคามิมรรคนี้.

            กามาสวะทั้งสิ้น  ภวาสวะ  อวิชชาสวะ  อันตั้งอยู่ร่วมกันกับ
กามาสวะนั้น   ย่อมสิ้นไปด้วยอนาคามิมรรค   อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไป
ในขณะแห่งอนาคามิมรรคนี้.
            ภวาสวะ  อวิชชาสวะ  ย่อมในรูปไม่มีส่วนเหลือด้วยอรหัตมรรค
อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะแห่งอรหัตมรรคนี้.
            ชื่อว่าญาณ   เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น    ชื่อว่าปัญญา    เพราะ
อรรถว่ารู้ชัด     เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า     ปัญญาในการตัดอาสวะ
ขาด   เพราะความบริสุทธิ์แห่งสมาธิอันเป็นเหตุไม่ฟุ้งซ่าน   เป็นอานัน-
ตริกสมาธิญาณ.

อรรถกถาอานันตริกสมาธิญาณนิทเทส
            [๒๑๑ - ๒๑๔]   พึงทราบวินิจฉัยในอานันตริกสมาธิญาณนิทเทส
ดังต่อไปนี้.    ในบทมีอาทิว่า   เนกฺขมฺมวเสน - ด้วยสามารถแห่งเนก-
ขัมมะมีอธิบายดังต่อไปนี้     ธรรมทั้งหลาย    คือ   เนกขัมมะ   อัพยาบาท
อาโลกสัญญา      การกำหนดธรรมที่ไม่ฟุ้งซ่าน      ญาณและปราโมทย์
ประกอบด้วยอุปจารฌาน   ของพระสุกขวิปัสสก    เป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลส
นั้น ๆ   สัมปยุตด้วยจิตดวงเดียวเท่านั้น.
            บทว่า  จิตฺตสฺส  เอกคฺคตา  อวิกฺเขโป - เอกัคตาจิตอันไม่
ฟุ้งซ่าน   คือ   ความเป็นจิตเลิศดวงเดียว   ชื่อว่า     เอกัคตา.  ชื่อว่า