อวิกเขปะ  เพราะจิตไม่ฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ด้วยเอกัคตานั้น.
อธิบายว่า   ความไม่ฟุ้งซ่าน   กล่าวคือ   ความที่จิตเป็นเอกัคตา.
            บทว่า   สมาธิ  ความว่า   ชื่อว่าสมาธิ    เพราะจิตตั้งอยู่เสมอใน
อารมณ์เดียว.
            บทว่า  ตสฺส   สมาธิสฺส   วเสน - ด้วยอำนาจแห่งสมาธินั้น
คือ  ด้วยอำนาจแห่งสมาธิมีประการดังกล่าวแล้ว   เพราะรู้ตามความเป็น
จริงแห่งจิตตั้งมั่นแล้ว   ด้วยอุปจารสมาธิ.
            บทว่า อุปฺปชฺชติ   าณํ - ญาณย่อมเกิดขึ้น   คือ  มรรคญาณ
ย่อมเกิดขึ้นตามลำดับ.
            บทว่า   ขียนฺติ - ย่อมสิ้นไป   ด้วยสามารถการตัดขาด.
            บทว่า   อิติ   เป็นบทสรุปอรรถมีประการดังกล่าวแล้ว.
            บทว่า  ป€มํ  สมโถ -  สมถะมีก่อน   คือ  สมาธิย่อมมีในส่วน
เบื้องต้น.
            บทว่า  ปจฺฉา   ฌาณํ  -  ญาณมีภายหลัง   คือ   ญาณย่อมมีใน
ขณะมรรค   ในส่วนหลัง.
            บทว่า   กามาสโว - กามาสวะ   คือ  ราคะประกอบด้วยกามคุณ.
            บทว่า  ภวาสโว - ภวาสวะ  คือ ฉันทราคะในรูปภพ  อรูปภพ
ความใคร่ในฌาน     ราคะเกิดร่วมกับสัสสตทิฏฐิ     ความปรารถนาด้วย
สามารถแห่งภพ.

            บทว่า   ทิฏฺ€าสโว - ทิฏฐาสวะ  คือ ทิฏฐิ ๖๒.
            บทว่า   อวิชฺชาสโว   อวิชฺชาสโว - คือ   ความไม่รู้ในฐานะ  ๘
มีทุกข์เป็นต้น.   ท่านทำคำถามตามโอกาสด้วยสัตตมีวิภัตติ    แล้วแสดง
ความสิ้นอาสวะด้วยมรรค   ทำความสิ้นอาสวะด้วยบทมีอาทิว่า   โสตา-
ปตฺติมคฺเตน - ด้วยโสดาปัตติมรรค     แล้วจึงทำคำตอบตามโอกาสด้วย
บทว่า   เอตฺถ.  ท่านอธิบายว่า  ในขณะแห่งมรรค.
            บทว่า   อนวเสโส - ไม่มีส่วนเหลือ   คือ  อาสวะไม่มีส่วนเหลือ
ชื่อว่า  อนวเสสะ.
            บทว่า   อปายคมนีโย  -  อันเป็นเหตุให้สัตว์ไปสู่อบาย   ได้แก่
นรก   กำเนิดเดียรัจฉาน  เปรตวิสัยและอสุรกายทั้ง  ๔  นี้  ชื่อว่า  อบาย
เพราะปราศจากความเจริญ    คือความสุข.
            ชื่อว่า   อปายคมนีโย   เพราะอรรถว่ายังบุคคลที่มีอาสวะให้ไป
สู่อบาย.   ท่านกล่าวอาสวักขยกถาไว้แล้วในทุภโตวุฏฐานกถา.
            บทว่า  อวิกฺเขปวเสน -  ด้วยสามารถแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน   คือ
ด้วยสามารถแห่งสมาธิเป็นอุปนิสัยแห่งสมาธิอันเป็นไปอยู่.
           ในบทว่า   ปฐวีกสิณวเสน - ด้วยสามารถแห่งปฐวีกสิณ   เป็น
อาทิมีความดังต่อไปนี้    ท่านกล่าวถึงกสิณ  ๑๐ ด้วยสามารถแห่งอัปปนา
สมาธิอันมีกสิณเป็นอารมณ์.   ท่านกล่าวพุทธานุสติเป็นต้น    มรณสติ
และอุปสมานุสติ    ด้วยสามารถแห่งอุปจารฌาน.   ท่านกล่าวอานาปาน